Lần đầu đi chợ phiên vùng cao phía Bắc: chọn chợ, giờ đến và phép ứng xử

Chợ phiên vùng cao không phải nơi họp mỗi ngày. Mỗi tuần một buổi, người Mông, Dao, Tày, Nùng, Phù Lá từ các bản xa đi bộ, dắt ngựa, chở xe máy từ khi trời còn tối để kịp phiên. Họ mang xuống ngô, gạo nương, gà, lợn, rau cải mèo, thảo quả, vải lanh, và mua về muối, dầu, cuốc xẻng, kim chỉ. Chợ vừa là chỗ mua bán, vừa là nơi gặp nhau của cả vùng sau một tuần làm nương. Trai gái hẹn hò, người già ngồi uống rượu chuyện trò, trẻ con được bố mẹ cho đi chợ là cả tuần mong đợi.

Người dưới xuôi đi chợ phiên lần đầu hay mắc ba lỗi: đến muộn khi chợ đã vãn, chọn nhầm chợ đã thành điểm du lịch, và ứng xử vô ý với người bản địa. Bài này giúp tránh cả ba, tập trung vào các chợ phiên quen thuộc ở Lào Cai và vùng cao nguyên đá Hà Giang cũ (nay thuộc Tuyên Quang).

Một số chợ phiên quen thuộc và ngày họp

Ngày họp dưới đây là lịch quen thuộc nhiều năm. Lịch có thể thay đổi theo địa phương hoặc dịp lễ, nên hỏi lại nơi lưu trú trước khi đi.

Chợ lùi, chợ tình và những lịch "không theo tuần"

Không phải chợ nào ở vùng cao cũng họp đúng thứ trong tuần. Ở vùng cao nguyên đá có những chợ họp theo kiểu chợ lùi: mỗi tuần phiên chợ lùi lại một ngày so với tuần trước, nên hôm nay họp thứ năm thì tuần sau họp thứ tư. Cũng có nơi họp theo chu kỳ ngày âm lịch hoặc ngày con giáp. Nếu muốn đi một chợ nhỏ như vậy, cách chắc nhất là hỏi chủ homestay hay người dân ngay tại chỗ một hai ngày trước.

Riêng chợ tình Khâu Vai ở vùng Mèo Vạc (Hà Giang cũ) chỉ họp mỗi năm một lần vào ngày 27 tháng 3 âm lịch, gắn với truyền thuyết tình yêu của người vùng cao. Đây là phiên chợ đặc biệt, rất đông, chỗ ở quanh đó thường kín từ sớm. Cũng nên biết: chợ tình Sa Pa ngày nay chủ yếu là hoạt động biểu diễn phục vụ khách, không còn giống phiên chợ truyền thống.

Đến lúc mấy giờ là đẹp

Có mặt từ khoảng 7 giờ sáng. Chợ phiên vùng cao họp sớm và tan sớm. Người từ bản xa đã có mặt từ lúc trời hửng; khoảng 7 đến 10 giờ là lúc chợ đông và đủ sắc màu nhất. Gần trưa, người các bản bắt đầu thu dọn để kịp về trước khi tối.

Ngủ lại gần chợ từ tối hôm trước. Nhiều chợ cách thị xã hay khu du lịch vài chục cây số đường đèo. Ngủ lại thị trấn gần chợ từ tối thứ bảy (với chợ chủ nhật) giúp sáng ra đi bộ tới chợ, không phải chạy xe đèo lúc sương mù.

Đi cửa sau trước, rồi mới vào khu chính. Những con đường dẫn vào chợ lúc sáng sớm mới là nơi thấy rõ đời sống: người dắt ngựa, gùi hàng, mấy bà ngồi bán rau ven dốc. Vào khu chính lúc đông khách thì chủ yếu là hàng thổ cẩm và quầy đồ lưu niệm.

Chọn mùa đi chợ phiên

Chợ họp quanh năm, nhưng mỗi mùa vùng cao một vẻ và một thứ hàng riêng. Thời điểm dưới đây là khoảng chung, xê dịch theo năm.

Mang theo những gì

Vùng cao sáng sớm lạnh và đường dốc. Chuẩn bị vài thứ đơn giản là đi chợ thoải mái cả buổi.

• Áo ấm nhiều lớp: sáng sớm có khi rất lạnh, trưa lại nắng gắt. Mùa đông vùng cao có thể có băng giá.
• Giày đế bám: lối chợ thường là dốc đất, đá, chỗ bán gia súc lầy lội.
• Tiền mặt mệnh giá nhỏ: người bán ở chợ phiên phần lớn không dùng chuyển khoản, và rất khó đổi tờ lớn.
• Túi vải to: mua rau, thảo quả, gạo nương thì có cái đựng, đỡ dùng túi nilon.
• Khẩu trang hoặc khăn: khu bán gia súc và bụi đường mùa khô.

Ăn gì ở chợ phiên

Khu ăn uống thường đông nhất chợ. Thắng cố là món quen thuộc ở các chợ vùng cao, nấu từ thịt và nội tạng ngựa hoặc bò, trâu với thảo quả, quế, gừng. Vị nồng và đậm, ai chưa quen nên gọi bát nhỏ ăn thử. Phở, bún, mèn mén (bột ngô đồ của người Mông), bánh tam giác mạch, bánh ngô nướng, xôi ngũ sắc là những thứ dễ ăn hơn.

Cháo ấu tẩu là món nổi tiếng của vùng Hà Giang cũ, nhưng ấu tẩu là củ có độc tính, chỉ an toàn khi được sơ chế và ninh rất kỹ. Chỉ nên ăn ở quán quen nấu nhiều năm, không mua củ ấu tẩu về tự nấu. Rượu ngô, rượu thóc mời nhau ở chợ là nét quen thuộc; nếu dùng thì chỉ một chén nhỏ cho biết vị, và tuyệt đối không lái xe máy qua đèo sau khi uống.

Ứng xử sao cho phải phép

Hỏi trước khi chụp ảnh người. Nhiều người vùng cao, nhất là người già, không thích bị chụp ảnh cận mặt. Ra hiệu chỉ máy ảnh, đợi gật đầu. Ai xua tay thì thôi. Mua giúp người bán một món nhỏ rồi xin chụp là cách lịch sự hơn cả.

Không phát kẹo, tiền cho trẻ em. Thói quen này khiến trẻ bỏ học theo khách xin quà. Muốn giúp thì gửi qua trường học, trạm y tế hay chính quyền xã. Sách vở, áo ấm gửi qua nhà trường đến đúng tay các em hơn.

Không cản lối khu gia súc. Người ta dắt trâu, bò, ngựa qua lại. Đứng sát lối đi để chụp ảnh vừa nguy hiểm vừa vướng việc của người khác.

Mặc cả nhẹ nhàng hoặc không mặc cả. Với rau, gạo, thảo quả người bản mang xuống, giá vốn đã thấp. Mặc cả gắt vài nghìn với bà cụ đi bộ từ đêm là không nên. Với hàng thổ cẩm, đồ lưu niệm thì có thể trả giá vừa phải.

Tôn trọng không gian riêng. Có những góc người ta ngồi ăn uống, trò chuyện với người thân sau một tuần không gặp. Đừng chen vào giữa chỉ để có tấm ảnh đẹp.