Về quê đi chợ, người ở phố thường mang theo hai suy nghĩ trái ngược: hoặc nghĩ đồ quê cái gì cũng rẻ, cũng sạch; hoặc nghĩ người quê thấy mình lạ sẽ nói giá cao. Cả hai đều chỉ đúng một phần. Chợ quê bây giờ có cả đồ nhà làm thật và hàng buôn từ chợ đầu mối về, có người bán thật thà và cũng có người tranh thủ khách lạ.
Không cần trở thành người mặc cả giỏi. Chỉ cần nắm vài điều về giá, về cân, về cách nhận ra đồ nhà làm, và giữ phép lịch sự của chợ quê, thì vừa mua được hàng đúng, vừa không làm mất lòng ai.
Trước khi ra chợ
Chuẩn bị vài phút ở nhà giúp buổi chợ đỡ lúng túng.
- Hỏi người nhà giá phổ biến. Giá rau, giá thịt, giá cua đồng ở chợ quê đổi theo mùa và theo vùng. Hỏi mẹ, bà hay người hàng xóm một câu "cân thịt ba chỉ dạo này bao nhiêu" là có mốc để so.
- Đổi tiền lẻ. Các cụ bán rau thường không có tiền thừa trả lại tờ lớn, và nhiều người chưa dùng chuyển khoản. Mang tiền lẻ là lịch sự với người bán.
- Mang túi riêng, rổ nhỏ. Vừa tiện, vừa đỡ túi nilon.
- Đi sớm. Đồ nhà làm ngon thường hết từ sáng sớm; đi muộn chỉ còn hàng buôn.
- Nếu được, đi cùng người nhà. Người làng đi cùng thì người bán ít khi nói thách, lại biết hàng nào là của nhà ai.
Nhận ra đồ nhà làm và hàng buôn
Nhìn người bán. Các bà, các cụ ngồi bán vài bó rau, mấy quả trứng, một con gà trong rổ thường là bán đồ nhà. Sạp có hàng chục loại rau xếp đều tăm tắp, nhiều hàng giống nhau như chợ phố, phần lớn là lấy từ chợ đầu mối.
Nhìn hàng. Rau nhà trồng thường bó nhỏ, không đều, có lá sâu, dính chút đất; rau buôn bó to, đều, sạch bóng. Trứng gà nhà vỏ không đều màu, cỡ to nhỏ khác nhau.
Hỏi chuyện. Hỏi "rau nhà bà trồng à", "gà nuôi được mấy tháng rồi", người bán đồ nhà thường trả lời tự nhiên, kể thêm chuyện vườn tược. Người bán hàng buôn hay nói chung chung.
Không phải hàng buôn là xấu. Hàng buôn vẫn là hàng ăn được, chỉ là không khác gì chợ phố. Nếu muốn mua đúng đồ quê thì tìm đồ nhà làm, còn mua để nấu bữa thì cả hai đều dùng được.
Xem cân cho đúng
Cân thiếu là chuyện có thể gặp ở bất cứ chợ nào, chợ quê cũng vậy. Ở chợ quê bây giờ phần lớn dùng cân đồng hồ, một số hàng vẫn dùng cân đòn. Với cân đồng hồ, nhìn kim chỉ số 0 trước khi người bán đặt hàng lên; nhìn mặt cân thẳng, không nhìn chéo; hàng đặt lên phải đợi kim đứng yên mới đọc. Đĩa cân có sẵn túi, rổ thì kim đã không ở số 0.
Nhiều chợ có cân đối chứng do ban quản lý chợ đặt, thường ở cổng chợ hoặc văn phòng chợ. Nghi ngờ thì mang hàng ra cân lại, nhẹ nhàng, không cần làm to chuyện. Thói quen tự mang một chiếc cân nhỏ cầm tay đi chợ cũng giúp ích, nhất là khi mua hàng có giá trị như thịt, cá, cua.
Với hàng bán theo mớ, theo bát, theo xâu như rau, cua đồng, tép, ốc, không có cân nên cứ nhìn và so giữa vài người bán. Người bán đồ nhà thường đong đầy tay.
Mặc cả thế nào cho phải
Mặc cả ở chợ quê không phải để thắng, mà để mua được giá hợp lý và cả hai cùng vui.
- Với các cụ bán đồ nhà làm ít ỏi như vài mớ rau, chục quả trứng, đừng mặc cả. Giá đã thấp, chênh vài nghìn với mình không đáng gì, với họ là công cả buổi.
- Với hàng buôn, hàng nhiều, có thể hỏi "bớt cho cháu chút" một cách nhẹ nhàng. Mua nhiều thì xin bớt, hoặc xin thêm mớ hành, nắm rau thơm.
- Đã trả giá và người bán đồng ý thì mua, không bỏ đi. Trả giá xong rồi không mua là điều người bán rất ghét.
- Không chê bai hàng để ép giá. Chê rau héo, chê gà gầy trước mặt người bán chỉ làm mất lòng.
- Đầu buổi chợ, nhiều người bán coi trọng người mở hàng. Mua sớm mà mặc cả quá gắt rồi bỏ đi dễ bị coi là "xông đất" xấu.
Mua đồ tươi sống ở chợ quê
Gà, vịt. Ở chợ quê có thể mua gà sống rồi nhờ làm sẵn tại các hàng làm gà thuê. Chọn con mắt sáng, mào đỏ, chân khô, không chảy nước mũi, không ủ rũ. Hỏi rõ giá theo cân sống hay đã làm sạch, và tiền công làm.
Cá đồng. Cá còn sống bơi trong thau là tốt nhất. Nhờ người bán đập và làm sạch luôn tại chỗ nếu không tiện về nhà làm.
Cua đồng, tép, ốc. Cua còn bò khoẻ, càng chắc. Tép trong, nhảy tanh tách. Ốc ngâm nước vẫn thò vòi, chạm vào thì co lại; ốc nổi, miệng há, mùi hôi là ốc chết.
Thịt lợn. Hàng thịt ở chợ quê thường mổ từ sáng sớm. Thịt tươi màu hồng, mỡ trắng, bề mặt khô, ấn vào đàn hồi. Mua sớm, mang về cất ngay, không để trong cốp xe.
Lỡ bị hớ thì sao
Phần lớn những lần bị hớ ở chợ quê chỉ là chênh vài nghìn, vài chục nghìn đồng. Không đáng để to tiếng hay quay lại cãi nhau, nhất là ở làng mình, nơi người bán có khi là người quen của bố mẹ. Người quê nhớ lâu, một trận cãi ở chợ có khi thành chuyện cả làng bàn. Coi như một bài học, lần sau hỏi giá kỹ hơn hoặc nhờ người nhà đi cùng. Chỉ khi bị cân thiếu rõ ràng với hàng có giá trị, mới nhẹ nhàng đề nghị cân lại hoặc báo ban quản lý chợ.
Những kiểu hớ hay gặp và cách tránh
Tình huống dưới đây không phải chợ nào cũng có, nhưng biết trước thì đỡ bị động.
| Tình huống | Dấu hiệu | Cách tránh |
|---|---|---|
| Nói giá cao với khách lạ | Giá chênh rõ so với giá người nhà nói | Hỏi giá vài nơi, đi cùng người làng |
| Cân thiếu | Kim cân không về 0, đọc khi kim chưa đứng | Nhìn cân trước, ra cân đối chứng |
| Hàng buôn bán như đồ nhà | Hàng đều tăm tắp, nhiều loại, người bán không kể được nguồn | Hỏi chuyện, mua của các bà bán ít |
| Gà công nghiệp bán như gà ta | Chân to, da trắng, lông thưa | Xem kỹ, hỏi thời gian nuôi |
| Trả lại tiền thiếu | Đưa tờ lớn, đông người, nhận tiền thừa vội | Mang tiền lẻ, đếm lại tại chỗ |
Phép lịch sự ở chợ quê
Chào hỏi. Một câu "cháu chào bà", "bà bán cho cháu mớ rau" làm việc mua bán dễ chịu hơn nhiều. Chợ quê là chỗ người ta còn nói chuyện với nhau.
Không bới tung hàng. Muốn chọn thì xin phép, chọn nhẹ tay, không bóp từng quả, lật tung cả mẹt rau.
Hỏi trước khi chụp ảnh. Nhiều người không thích bị quay phim, chụp ảnh khi đang bán hàng, nhất là để đăng mạng.
Không đỗ xe chắn lối. Chợ quê nhỏ, lối đi hẹp. Gửi xe đúng chỗ, đi bộ vào trong.
Ăn nói nhẹ nhàng. Đừng so sánh "trên phố có cái này rẻ hơn". Người bán không cần biết giá phố, và câu đó nghe như coi thường.
Câu hỏi thường gặp
Làm sao biết giá ở chợ quê có bị nói cao không?
Hỏi người nhà hoặc hàng xóm giá phổ biến trước khi đi, rồi hỏi giá ở hai ba người bán. Giá chênh nhiều so với mốc là có thể bị nói cao. Đi cùng người làng thì người bán ít nói thách hơn.
Cân đối chứng ở chợ nằm ở đâu?
Nhiều chợ có cân đối chứng do ban quản lý đặt, thường ở cổng chợ hoặc văn phòng ban quản lý. Chợ làng nhỏ có thể không có. Nghi cân thiếu thì nhẹ nhàng nhờ cân lại, hoặc mang theo cân cầm tay.
Có nên mặc cả với các cụ bán rau không?
Không nên. Đồ nhà làm của các cụ thường bán ít, giá đã thấp, công làm nhiều. Chênh vài nghìn đồng với người mua không đáng kể nhưng với người bán là cả buổi chợ.
Chợ quê có nhận chuyển khoản không?
Ngày càng nhiều người bán có mã chuyển khoản, nhất là hàng thịt, hàng cá, hàng tạp hoá. Nhưng các cụ bán rau, bán đồ nhà làm nhiều người chưa dùng. Mang tiền lẻ là chắc nhất.
Rau ở chợ quê có chắc sạch hơn rau phố không?
Không chắc. Rau nhà các bà trồng ăn thường ít thuốc hơn, nhưng rau buôn ở chợ quê nhiều khi cùng nguồn với chợ phố. Hỏi chuyện người bán, mua của người quen, và rửa sạch, ngâm kỹ trước khi ăn.
