Đi chợ phiên vùng cao về tay không thì tiếc, mà mua vội thì dễ xách về đúng thứ hàng có bán đầy ở chợ đầu mối dưới xuôi. Chợ phiên bây giờ có hai lớp hàng rõ rệt: lớp hàng người bản tự làm, tự trồng mang xuống, thường bày trên tấm bạt, trong gùi, số lượng ít; và lớp hàng của các sạp cố định, đóng túi, dán nhãn đẹp, phục vụ khách đi tour.
Không phải hàng sạp nào cũng xấu, cũng không phải thứ gì bày trên bạt cũng thật. Nhưng biết những món đáng mua, mùa của chúng và vài dấu hiệu nhận biết thì túi quà mang về có giá trị hơn nhiều.
Những món nên tìm mua từ tay người bản
Gạo nếp nương, gạo nương. Lúa trồng trên nương, mỗi năm một vụ, hạt to, nấu xôi dẻo thơm. Người bán thường đong theo bơ hoặc cân ít, đựng trong bao nhỏ. Mùa gặt lúa nương ở nhiều vùng phía Bắc khoảng tháng 9–10, gạo mới ngon nhất sau đó vài tháng.
Thảo quả khô. Thảo quả trồng dưới tán rừng ở Lào Cai, Lai Châu, Hà Giang cũ, là gia vị nấu phở, thắng cố, kho thịt. Quả khô tốt có màu nâu đỏ, chắc, vỏ nhăn đều, bóp không vụn, hạt bên trong thơm cay. Quả mốc, có mùi khói quá nặng hoặc lép xẹp thì bỏ qua.
Mắc khén, hạt dổi. Hai gia vị đặc trưng của người Thái, người Mông vùng Tây Bắc. Mắc khén thơm tê nhẹ, hạt dổi thơm nồng khi nướng giã. Mua lượng nhỏ, đựng hũ kín, vì mùi bay nhanh. Mắc khén tốt hạt khô, vỏ nâu đen tách miệng, vò ra thơm ngay; hạt ẩm, mốc trắng thì bỏ qua.
Chè Shan tuyết. Chè từ những cây chè cổ thụ trên núi cao, búp có lông tơ trắng. Ở chợ có cả chè người dân tự sao bằng chảo gang lẫn chè đóng gói. Chè tự sao cánh xoăn, không đều tăm tắp, mùi thơm khói nhẹ.
Rau và củ theo mùa. Cải mèo, su su ngọn, măng tươi, khoai môn, củ cải trắng của bản. Những thứ này rẻ, ngon, và đúng là sản vật của nơi đó, nếu nhà gần hoặc lưu trú có bếp thì nên mua.
Thịt gác bếp: đặc sản bị làm giả nhiều nhất
Thịt trâu, thịt lợn gác bếp là món khách dưới xuôi tìm mua nhiều nhất, và cũng vì vậy mà bị làm giả nhiều nhất. Thịt trâu gác bếp làm thủ công tốn nhiều công: thịt tẩm gia vị, mắc khén, ớt, gừng rồi treo trên gác bếp hun khói nhiều ngày. Một cân thịt trâu tươi làm ra chỉ còn khoảng ba bốn lạng thịt khô, nên giá thật phải cao.
Hàng giá rẻ bất thường bày ở các sạp thường là thịt bò, thịt lợn ướp gia vị rồi sấy, hay thịt nhập khẩu không rõ nguồn. Vài dấu hiệu để cảnh giác: miếng thịt đỏ tươi đều quá mức (có thể có phẩm màu), mềm và ướt tay, không có mùi khói bếp củi; còn thịt hun khói đúng cách thường khô, cứng, ngoài sẫm màu, xé ra có thớ dài, thơm khói và mắc khén. Không có cách nào chắc chắn bằng mắt thường, nên an toàn nhất là mua của người quen giới thiệu hoặc nhà làm có nơi sản xuất rõ ràng.
Mùa của sản vật vùng cao
Nhiều món chỉ ngon và đúng chất trong một mùa. Đi chợ đúng mùa thì dễ mua được hàng của bản hơn.
| Sản vật | Mùa chính (khoảng) | Ghi chú |
|---|---|---|
| Mận | khoảng tháng 5–6 | Mận hậu Mộc Châu (Sơn La), mận tam hoa Bắc Hà (Lào Cai) |
| Măng tươi | mùa mưa, khoảng tháng 5–9 | Măng nứa, măng vầu luộc kỹ trước khi nấu |
| Lúa nương, gạo mới | sau thu hoạch, tháng 9–11 | Gạo mới thơm nhất |
| Thảo quả | thu hoạch khoảng tháng 9–11 | Sấy khô xong mới bán nhiều ở chợ |
| Táo mèo (sơn tra) | khoảng tháng 8–10 | Quả tươi chua chát, hay ngâm, làm ô mai |
| Mật ong hoa bạc hà | cuối năm, khoảng tháng 10–12 | Đặc trưng vùng cao nguyên đá Hà Giang cũ |
Hàng dễ nhầm và hàng nên tránh
Một số thứ bày ở chợ phiên nhưng không phải sản vật của vùng, hoặc có rủi ro về an toàn.
- Trái cây, hạt dẻ, nấm khô đóng túi không nhãn: một phần là hàng từ nơi khác đưa lên, bán như đặc sản vùng cao.
- Mật ong bán đầy can: mật ong thật vùng cao sản lượng không nhiều; mật giá rẻ, loãng, rất ngọt gắt cần cảnh giác. Mật ong hoa bạc hà thật có thể kết tinh khi trời lạnh, đó là chuyện bình thường.
- Rượu đựng can không rõ nguồn: rượu ngô, rượu thóc là đồ uống truyền thống nhưng rượu nấu không đảm bảo có thể chứa methanol gây ngộ độc. Chỉ mua của nơi nấu rõ ràng, uống ít và không lái xe.
- Thuốc nam, "rễ cây chữa bệnh", động vật hoang dã: không mua. Nhiều thứ không rõ tác dụng, có thứ có độc, có thứ vi phạm pháp luật về bảo vệ động vật hoang dã.
- Củ ấu tẩu, nấm rừng lạ: có độc tính nếu chế biến sai. Không mua về tự nấu.
Đồ thủ công cũng là quà quê đáng mua
Dao, liềm rèn tay. Ở các chợ lớn như Bắc Hà có khu rèn, bán dao, liềm, cuốc do thợ người Mông, người Nùng rèn. Dao rèn tay dày, sắc lâu, là thứ nhiều người dưới xuôi mua về làm dao bếp chặt xương. Nhớ để dao trong hành lý ký gửi nếu đi máy bay.
Gùi, mẹt, rổ đan. Đồ đan bằng tre, mây, giang của người bản dùng được bền, mua về đựng rau, đựng trái cây rất đẹp. Chọn cái đan khít, nan đều, không mọt.
Vải lanh, thổ cẩm. Có loại dệt tay, nhuộm chàm, thêu tay mất nhiều tháng, giá cao; có loại in máy giá rẻ bán đầy các sạp. Nhìn mặt trái tấm vải: đồ thêu tay có mũi chỉ không đều, đồ in máy mặt trái gần như trắng.
Giá cả ở chợ phiên
Hàng của người bản mang xuống thường bán theo giá quen của vùng, không nói thách nhiều. Nhiều người không nói thạo tiếng Kinh, chỉ giơ ngón tay ra giá hoặc nhờ người bên cạnh nói hộ; cứ kiên nhẫn, đưa tiền lẻ vừa đủ. Hàng ở các sạp cố định phục vụ khách thì có thể trả giá vừa phải. Không có giá cố định cho các món như thảo quả, gạo nương hay thịt gác bếp: giá thay đổi theo mùa, theo năm được mùa hay mất mùa, và theo chất lượng hàng. Cách tốt nhất là hỏi giá ở ba bốn nơi trước khi mua, và nghi ngờ những món đặc sản rẻ hơn hẳn mặt bằng chung.
Mua và mang về cho gọn
Đồ chợ phiên phần lớn là đồ khô, mang về không khó, nhưng vẫn cần chút tính toán.
- Đi một vòng chợ trước, xem giá và hàng ở vài chỗ, rồi mới quay lại mua.
- Mua lượng vừa phải: gia vị khô như thảo quả, mắc khén mất mùi dần, mua đủ dùng vài tháng.
- Xin người bán gói kỹ hoặc mang sẵn túi zip, hũ nhỏ. Mắc khén, hạt dổi để riêng vì mùi rất dễ lan sang đồ khác.
- Thịt gác bếp, lạp xưởng hun khói về tới nhà cho vào túi kín, để ngăn mát hoặc ngăn đá nếu để lâu.
- Đi xe khách hay máy bay về thì để rượu, mật ong vào hành lý theo đúng quy định của nhà xe, hãng bay; hỏi trước nếu không chắc.
Câu hỏi thường gặp
Thịt trâu gác bếp ở chợ phiên có phải hàng thật không?
Có hàng thật nhưng cũng có nhiều hàng làm từ thịt bò, thịt lợn ướp hoặc thịt nhập khẩu. Hàng giá rẻ bất thường, đỏ tươi, mềm ướt nên cảnh giác. An toàn nhất là mua của người quen giới thiệu hoặc nơi sản xuất rõ ràng.
Thảo quả khô bảo quản thế nào?
Để nguyên quả trong hũ hoặc túi kín, nơi khô ráo, tránh ẩm. Khi dùng mới nướng sơ và đập dập. Thảo quả để lâu vẫn dùng được nhưng mùi thơm giảm dần, nên mua đủ dùng trong vài tháng.
Mật ong bạc hà bị đặc lại có phải mật giả không?
Không hẳn. Mật ong thật có thể kết tinh khi trời lạnh hoặc để lâu, tạo thành lớp đặc hay hạt đường. Hiện tượng này không chứng minh mật thật hay giả. Muốn yên tâm nên mua của người nuôi ong có địa chỉ rõ.
Gạo nếp nương khác gạo nếp thường thế nào?
Nếp nương trồng trên đất dốc, một vụ mỗi năm, hạt thường to, đồ xôi dẻo và thơm hơn. Lượng ít nên giá cao hơn nếp ruộng. Cất kín, nơi khô, dùng trong vài tháng.
Có nên mua rượu ngô ở chợ phiên làm quà không?
Chỉ nên mua của nơi nấu rõ ràng, đựng chai sạch, không mua rượu can không rõ nguồn vì nguy cơ methanol. Rượu là đồ uống có cồn, uống ít, không mời người lái xe và kiểm tra quy định mang chất lỏng khi đi máy bay.
