Chợ quê Bắc Bộ họp theo phiên: đọc lịch âm, chợ sớm, chợ hôm và mua gì

Ở nhiều làng quê đồng bằng Bắc Bộ, chợ không họp hằng ngày như chợ phố mà họp theo phiên. Người già vẫn nói "mai phiên chợ huyện", "hôm nay chợ làng có phiên", và cả vùng đi chợ theo nhịp ấy. Ngày có phiên, chợ đông gấp mấy lần, người các làng lân cận đổ về, có cả hàng ở xa đến. Ngày không phiên, chợ chỉ lèo tèo vài hàng rau, hàng thịt.

Người ở phố về quê hay ngỡ ngàng vì đúng hôm mình ra chợ thì chợ vắng, còn hôm chợ đông thì lại không biết. Hiểu cách chợ quê họp theo lịch âm, phân biệt chợ sớm với chợ hôm, và biết món gì đáng mua, món gì chỉ chợ quê mới có, thì một buổi đi chợ quê thành chuyến đi đáng nhớ.

Chợ phiên đồng bằng họp theo ngày âm lịch

Lịch phiên ở chợ quê Bắc Bộ thường tính theo ngày âm lịch, và hay họp theo chu kỳ năm ngày: phiên ngày 1 và 6, tức là các ngày mùng 1, mùng 6, 11, 16, 21, 26 trong tháng âm; hoặc phiên 2 và 7, 3 và 8, 4 và 9, 5 và 10. Mỗi tháng âm một chợ như vậy có khoảng sáu phiên. Cũng có chợ họp theo chu kỳ khác, nhưng kiểu năm ngày là phổ biến.

Điều thú vị là các chợ trong một vùng thường họp so le: chợ làng này phiên 1–6 thì chợ làng bên phiên 2–7, chợ huyện phiên 3–8. Nhờ vậy người buôn chuyến như hàng vải, hàng nông cụ, hàng cây giống đi vòng hết các chợ trong năm ngày, ngày nào cũng có chỗ bán, còn người dân thì muốn mua gì cũng có phiên gần nhà.

Muốn biết lịch phiên, cách nhanh nhất là hỏi người trong làng, hoặc xem ngày âm trên lịch treo tường. Đừng tra mạng, vì rất nhiều chợ làng không có thông tin trên đó, và lịch có thể đã đổi theo thời gian.

Chợ sớm, chợ phiên và chợ hôm khác nhau thế nào

Chợ sớm. Họp lúc tờ mờ sáng, có khi trước năm giờ, chủ yếu là người làm nông bán đồ nhà làm ra và mua thức ăn trong ngày rồi về ra đồng. Rau mới cắt từ chiều hôm trước, cá tôm vừa đánh đêm qua, thịt lợn mổ lúc gà gáy. Muốn mua đồ tươi nhất thì đi chợ sớm.

Chợ phiên. Họp vào ngày phiên, đông từ sáng đến gần trưa. Ngoài đồ ăn còn có hàng khô, quần áo, nông cụ, cây giống, gà vịt con, đồ gia dụng. Đây là chợ đi để xem, để mua sắm, để gặp người quen.

Chợ hôm, chợ chiều. Họp lúc chiều tối, sau giờ đồng áng, thường ở ngay đầu làng, bán những thứ nấu bữa tối: rau, đậu phụ, cá, tép, ốc. Giá chợ chiều có khi rẻ hơn vì người bán muốn bán nốt về.

Những món chỉ chợ quê mới có, hoặc có ngon hơn

Phần lớn là đồ của đồng ruộng và của chính các nhà trong làng, ở phố khó tìm đúng vị.

• Cua đồng, tép đồng, ốc ruộng, cá rô, cá diếc: bắt ngoài đồng, bán theo bát, theo đĩa, theo xâu. Cua đồng giã nấu canh rau đay mồng tơi là món quê điển hình.
• Đậu phụ làng: nhiều làng có nghề làm đậu, bìa đậu non, béo, ăn ngay trong ngày.
• Bánh đúc, bánh đa, bánh giò, bánh gai, bánh tẻ: các bà làm sẵn mang ra chợ, bán từ sáng tới khi hết.
• Rau ruộng, rau vườn: rau cải, rau muống, rau dền, rau đay, rau ngót của chính người bán trồng, bó nhỏ, không đều mà tươi.
• Gà, vịt nhà nuôi: các bà mang một hai con trong rổ, hỏi kỹ là gà nuôi ăn thóc hay gà công nghiệp mua về bán lại.
• Đồ theo mùa: rươi cuối thu ở vùng ven sông, cốm và hồng vào thu, mía và lá dong cuối năm.

Đơn vị đo ở chợ quê

Người ở phố quen ki-lô-gam, về chợ quê sẽ gặp những đơn vị cũ còn dùng hằng ngày.

Chợ quê qua bốn mùa

Mỗi mùa chợ quê một thứ hàng chủ đạo. Thời điểm là khoảng chung ở đồng bằng Bắc Bộ, có thể sớm muộn theo năm.

Phiên chợ Tết: phiên đông nhất năm

Những phiên chợ cuối tháng Chạp là phiên đông nhất năm ở chợ quê. Người đi chợ không chỉ mua đồ mà còn để ngắm, để gặp người làng đi làm ăn xa mới về. Hàng hoá bày tràn cả ra đường: lá dong bó từng chục, lạt giang chẻ sẵn, gạo nếp cái hoa vàng, đỗ xanh đã xát vỏ, gà trống thiến, cành đào, quất, mía buộc đỏ.

Phiên cuối cùng trước Tết ở nhiều nơi họp đến gần trưa ba mươi rồi tan, người bán về lo cúng tất niên. Ai đi chợ Tết ở quê nên đi sớm, mang tiền lẻ, đi bộ hoặc xe đạp thay vì ô tô vì đường làng vào chợ thường tắc. Đồ mua nhiều thì nhờ người nhà mang xe máy ra chở. Hàng ngày Tết lên giá là chuyện thường, không cần mặc cả căng thẳng với người bán đồ nhà làm.

Sau Tết, chợ quê thường nghỉ vài phiên đầu năm, có nơi đến mùng bốn, mùng năm mới họp lại. Phiên đầu tiên của năm mới nhiều người đi chợ chỉ để mua một món nhỏ lấy may, như mớ rau, nắm muối, cây giống, chứ không mua sắm nhiều.

Đi chợ quê với tư cách người về thăm

Chợ quê nhỏ nên người bán gần như biết mặt cả làng. Người lạ đến, nhất là người ăn mặc kiểu phố, dễ được hỏi han, cũng dễ bị nói giá cao hơn một chút. Đi cùng người nhà là cách tốt nhất: vừa được giới thiệu "cháu bà Hai ở thành phố về", vừa biết nên mua hàng nào. Mua của các bà bán đồ nhà làm thì ít khi bị lừa, nhưng hàng buôn từ chợ đầu mối về thì giá và chất lượng không khác chợ phố là mấy.

Mang theo tiền lẻ và túi riêng. Chợ quê nhiều chỗ vẫn chưa quen chuyển khoản, nhất là các cụ bán rau. Đồ tươi như cua, tép mua xong nên về nấu ngay hoặc giữ mát, đừng để trong cốp xe cả buổi. Và nếu chỉ muốn ngắm chợ, chụp ảnh, nhớ hỏi trước khi chĩa máy ảnh vào mặt người bán.

Một điều nữa: chợ quê họp sớm và hàng ngon hết sớm. Bánh đúc, đậu phụ làng, cua đồng thường chỉ có đến khoảng tám chín giờ sáng. Người ở phố quen ngủ muộn, ra chợ lúc mười giờ thì chỉ còn hàng buôn và rau héo.