Chợ Viềng và những phiên chợ mua may đầu năm: đi lúc nào, mua gì

Có những phiên chợ mỗi năm chỉ họp một lần, vào những ngày đầu xuân, mà người đến không hẳn để mua bán. Người ta đi chợ để cầu may, mua một món nhỏ lấy lộc cho cả năm, người bán thì mong mở hàng suôn sẻ. Chợ Viềng ở vùng Nam Định cũ (nay thuộc Ninh Bình) là phiên chợ nổi tiếng nhất trong số đó.

Bài này giới thiệu chợ Viềng và một vài phiên chợ đầu năm khác, giải thích tục mua may bán rủi, gợi ý nên mua gì và chuẩn bị gì để đi chợ đêm giữa dòng người đông đúc.

Chợ Viềng họp khi nào, ở đâu

Chợ Viềng họp vào đêm mùng 7 rạng sáng mùng 8 tháng Giêng âm lịch. Người đi chợ thường kéo tới từ chiều tối mùng 7, chợ đông nhất về khuya và gần sáng, tan vào buổi sáng mùng 8. Vì họp trong đêm, ánh đèn, đuốc, đèn pin và tiếng người chen nhau tạo nên một không khí rất riêng.

Trong lịch sử có bốn chợ mang tên Viềng ở vùng này, nhưng hai chợ còn họp lớn và được nhắc tới nhiều nhất là Viềng Phủ ở khu vực Phủ Dầy, xã Vụ Bản, nơi có quần thể di tích thờ Mẫu Liễu Hạnh, và Viềng Chùa (còn gọi Viềng Tỉnh) gần chùa Đại Bi, xã Nam Trực. Viềng Phủ là chợ lớn nhất. Nhiều người đi chợ Viềng kết hợp lễ Phủ Dầy, lễ chùa đầu năm. Cả vùng đêm ấy sáng đèn, người các xã lân cận và cả du khách từ nơi xa đổ về.

Chợ Viềng bán gì

Hàng ở chợ Viềng chủ yếu là đồ cho nhà nông và sản vật của vùng, rất khác chợ Tết thông thường.

• Cây giống, cây cảnh: cây ăn quả giống, quất, đào, hoa, cây thế. Đây là mặt hàng nhiều nhất chợ.
• Nông cụ: cuốc, liềm, dao, cào sắt, búa, quang gánh. Mua một món nông cụ nhỏ đầu năm là mong một năm làm ăn chăm chỉ, được mùa.
• Nón lá, đồ đan: rổ rá, thúng mủng, đồ gia dụng tre nứa.
• Thịt bò thui: món ăn gắn liền với chợ Viềng, người đi chợ mua về nhắm hoặc ăn tại chỗ.
• Mía: mua cây mía lấy ý ngọt ngào, êm ấm cho năm mới.
• Đồ cổ, đồ cũ: những năm gần đây có thêm khu bán đồ cổ, đồ cũ, mua phải rất cẩn thận vì nhiều đồ giả cổ.

Thịt bò thui: món ăn của đêm chợ Viềng

Nhắc chợ Viềng, nhiều người nhớ ngay mùi thịt bò thui. Bò được thui vàng da trên lửa rơm, củi, rồi bày nguyên tảng ở hàng, người mua chọn phần nào thì người bán thái mỏng phần đó. Thịt bò thui ăn kèm rau thơm, chuối xanh, khế chua và nước chấm của từng hàng, nhâm nhi giữa đêm lạnh tháng Giêng.

Vì là món ăn gắn với phiên chợ, hàng bò thui mọc lên rất nhiều trong đêm, chất lượng không đều. Nên chọn hàng thui tại chỗ, thịt còn ấm, thớ đỏ hồng bên trong và da vàng giòn bên ngoài; tránh hàng thịt thái sẵn để lâu, bày không che chắn giữa bụi đường. Mua mang về thì giữ mát và dùng trong ngày. Ăn ở chợ nên chọn chỗ ngồi đông người địa phương, rửa tay hoặc mang theo khăn ướt.

Đến chợ Viềng thế nào

Vùng Phủ Dầy và Nam Trực cách Hà Nội khoảng trên dưới một trăm cây số. Người đi xa nên tính trước để không kẹt đường.

1. Xuất phát từ chiều mùng 7, tránh đi sát giờ vì đường vào khu chợ tắc từ chập tối.
2. Nếu đi ô tô, gửi xe ở bãi cách chợ một quãng rồi đi bộ; nhiều đoạn đường gần chợ bị phân luồng.
3. Có thể ngủ lại thành phố Nam Định cũ, tối ra chợ, sáng mùng 8 đi lễ Phủ Dầy hoặc chùa rồi về.
4. Đi chợ xong khoảng một hai giờ sáng là đã thấy đủ không khí; ai đi cùng trẻ nhỏ, người già nên về sớm.

Mua may bán rủi: luật bất thành văn của chợ

Chợ Viềng được gọi là chợ văn hoá vì có một tinh thần riêng: người bán không nói thách, người mua không mặc cả. Cả hai bên đều mong lấy may đầu năm, nên mua bán cho vui vẻ là chính. Người bán coi việc có người mở hàng là điềm lành; người mua chọn món nào ưng ý thì trả tiền, không kỳ kèo. Có người bán còn sẵn sàng bán rẻ, thậm chí tặng một món nhỏ cho người mở hàng hợp tuổi.

Cũng vì tinh thần ấy mà người đi chợ Viềng thường không mua nhiều, chỉ một cây giống, một con dao, một chiếc nón, một xâu thịt bò thui. Giá trị nằm ở ý nghĩa: đầu năm đi chợ mua may, cả năm làm ăn thuận lợi. Đi chợ Viềng mà mặc cả từng đồng, hay mua về để bán lại kiếm lời, là đi ngược lại tinh thần của phiên chợ.

Chợ Âm Dương làng Ó và những phiên chợ đầu năm khác

Ở Bắc Ninh có chợ Âm Dương, họp ở làng Ó vào đêm mùng 4 rạng sáng mùng 5 tháng Giêng. Theo quan niệm dân gian, đây là phiên chợ người sống và người đã khuất cùng đi, nên chợ họp trong bóng tối, đèn đuốc lờ mờ, người mua bán ít nói giá, chủ yếu trao đổi lấy may. Phiên chợ mang màu sắc tín ngưỡng nhiều hơn mua bán; người đến nên giữ ý tứ, không ồn ào, không đùa cợt.

Ngoài những phiên chợ nổi tiếng này, nhiều làng quê Bắc Bộ còn tục khai chợ đầu năm: phiên chợ đầu tiên sau Tết, người ta đi chợ chỉ để mua một thứ nhỏ lấy lộc. Câu "đầu năm mua muối, cuối năm mua vôi" vẫn được nhiều nhà giữ: mua gói muối đầu năm mong cả năm mặn mà, đủ đầy. Ở vùng cao, những phiên chợ đầu xuân như ở Bắc Hà, Đồng Văn cũng đông hơn hẳn ngày thường, người đi chợ mặc quần áo mới, chợ thành nơi vui xuân.

Nên mua gì ở chợ đầu năm

Gợi ý theo ý nghĩa dân gian. Không có gì bắt buộc, chọn món mình thích và dùng được.

Chuẩn bị khi đi chợ đêm đông người

Đi theo nhóm, hẹn chỗ gặp lại. Chợ Viềng rất đông, sóng điện thoại có lúc chập chờn. Hẹn trước một điểm dễ nhận ra, như cổng Phủ, cổng chùa, để lạc nhau còn tìm được.

Giữ tiền và điện thoại cẩn thận. Chen lấn là lúc dễ mất đồ. Để tiền lẻ ở túi trước, điện thoại có dây đeo, không mang nhiều tiền mặt và giấy tờ không cần thiết.

Gửi xe xa, đi bộ vào. Đường vào chợ thường cấm hoặc tắc ô tô. Gửi xe ở bãi xa hơn rồi đi bộ, hỏi giá gửi xe trước.

Mặc ấm, đi giày. Tháng Giêng đêm lạnh và có thể mưa phùn, đường đất lầy lội.

Cẩn trọng với đồ ăn và đồ cổ. Thịt bò thui nên mua ở hàng nướng tại chỗ, ăn chín. Đồ cổ thì nhiều đồ giả, đừng mua món đắt tiền chỉ vì người bán kể chuyện hay.