Kẹo kéo, bỏng nổ, khoai nướng rơm: quà vặt tuổi thơ ở quê còn tìm lại được

Trẻ con ở quê ngày trước ít khi có tiền tiêu vặt, nhưng không thiếu quà. Quà là củ khoai vùi trong đống rơm đốt cuối vụ, nắm bỏng ngô vừa nổ ầm đầu ngõ, đoạn kẹo kéo đổi bằng mấy cái vỏ chai, hay vốc quả sim tím ngắt trên đồi. Những thứ ấy rẻ, có khi chẳng mất tiền, nhưng ai lớn lên cùng chúng đều nhớ rất lâu.

Bài này gom những món quà vặt tuổi thơ quen thuộc ở nông thôn nhiều vùng, kể chúng được làm và bán thế nào, chỗ nào còn tìm lại được, và vài điều cần để ý về vệ sinh khi mua lại cho con cháu. Mỗi vùng có món riêng; danh sách dưới đây chỉ là những thứ phổ biến nhất.

Những món quà vặt ai cũng nhớ

Kẹo kéo. Kẹo làm từ mạch nha hoặc đường thắng, kéo đi kéo lại nhiều lần cho trắng và dẻo, có khi rắc lạc rang. Người bán đẩy xe hoặc đội mẹt đi khắp làng, cắt từng đoạn bằng kéo. Ký ức đặc biệt nhất là được đổi kẹo bằng đồ đồng nát: vỏ chai, dép nhựa đứt, lông vịt phơi khô, vỏ bao tải.

Bỏng nổ. Người làm bỏng đặt chiếc máy nổ hình ống bằng gang lên lò than, cho gạo hoặc ngô vào, quay đều. Khi đủ áp suất, chụp túi vải dài vào miệng máy rồi mở nắp, tiếng nổ “bùm” vang cả xóm, bỏng bung ra trắng xốp. Trẻ con mang gạo, ngô nhà mình đến, trả ít tiền công là có một túi bỏng to.

Khoai lang, ngô nướng rơm. Cuối vụ gặt, rơm rạ được đốt ngoài ruộng. Trẻ con vùi khoai lang, ngô vào đống tro nóng, đợi chín thì bới ra, thổi phù phù, vỏ cháy đen mà ruột vàng ruộm, thơm mùi khói.

Kẹo lạc, kẹo vừng. Lạc rang, vừng rang trộn mật mía hoặc đường thắng, cán mỏng, cắt miếng. Nhiều nhà tự làm vào dịp Tết, còn ngày thường thì mua lẻ ở chợ phiên.

Quả dại trên đồi, ven ruộng. Sim, mua ở đồi trung du; trâm, cóc, me ở miền Trung và Nam Bộ; ổi, nhót, khế trong vườn. Trẻ con hái ăn vặt, chấm muối ớt, đủ cả vị chua chát ngọt.

Kem que, kem đá. Những năm trước, người bán kem đạp xe chở thùng gỗ bọc chăn bông đi khắp làng, rao kem đậu xanh, kem sữa. Kem đá chỉ là nước đường đông lạnh với ít màu, nhưng đi giữa trưa hè là cả một niềm vui.

Quà vặt mỗi vùng một kiểu

Cùng là quà quê, nhưng mỗi vùng có những món riêng gắn với cây trồng và sản vật địa phương. Bảng dưới chỉ nêu những món phổ biến, không phải đầy đủ.

Trẻ con kiếm quà thế nào

Tiền tiêu vặt gần như không có, nên trẻ con quê có đủ cách tự kiếm quà. Nhặt lông vịt, lông gà phơi khô, gom vỏ chai, vỏ lon, dép đứt để đổi kẹo. Đi mót khoai, mót lúa sau vụ gặt, được vài củ khoai thì nướng ăn ngay ngoài ruộng. Chăn trâu trên đồi thì hái sim, hái mua, bẻ ngô non. Hè thì bắt cào cào, châu chấu, dế để người lớn rang.

Chính những buổi kiếm quà ấy làm nên ký ức. Người lớn lên ở thành phố khó có trải nghiệm tương tự, nên nhiều gia đình bây giờ đưa con về quê vào mùa gặt hay mùa sim chín, để trẻ được tự tay hái, tự tay nướng một củ khoai.

Vì sao những món ấy ngon trong ký ức

Một phần vì hiếm. Kẹo kéo, bỏng nổ không có hằng ngày, phải đợi người bán đi qua hoặc dành dụm đồ đồng nát mấy tuần. Một phần vì công sức: củ khoai nướng rơm ngon vì chính tay mình vùi, chính mình canh lửa. Và một phần vì không gian: ăn ngoài đồng, ngoài đầu ngõ, cùng lũ bạn, với mùi rơm rạ và khói đốt đồng.

Khi tìm lại những món này, nhiều người thấy “không ngon như xưa”. Điều đó bình thường. Vị giác người lớn đã quen với nhiều thứ ngọt, béo hơn; còn không khí ngày ấy thì không đóng gói mang về được. Đừng vì thế mà nghĩ món đã bị làm sai.

Tìm lại ở đâu hôm nay

Phần lớn những món trên vẫn còn, chỉ là ít gặp hơn và đổi cách bán:

• Máy nổ bỏng vẫn còn ở một số chợ quê, chợ phiên và đôi khi xuất hiện ở phố đi bộ, khu hội chợ ẩm thực. Hỏi người làng là biết ai còn giữ nghề.
• Kẹo kéo có người bán dạo ở các lễ hội, hội chợ quê; một số nơi làm kẹo mạch nha theo nghề truyền thống bán quanh năm.
• Kẹo lạc, kẹo vừng có ở hầu hết chợ quê và các cửa hàng đồ quê, nhiều nơi làm tại nhà rồi bán qua mạng.
• Quả sim, quả mua theo mùa có ở chợ vùng trung du, đồi núi phía Bắc; trâm, cóc, me có ở chợ miền Trung và Nam Bộ.
• Khoai nướng thì dễ nhất: mua khoai lang ngon, nướng bằng lò nướng hoặc nồi chiên không dầu, hoặc nướng than hoa ngoài trời.

Mua lại cho con cháu: cần để ý gì

Bỏng nổ và kẹo bán dạo không có nhãn. Nên chọn người bán có chỗ làm sạch sẽ, dụng cụ không han gỉ, nguyên liệu có che đậy. Bỏng để lâu ngoài không khí bị ỉu, dễ hút ẩm và mốc; mua về nên cho vào hộp kín, ăn trong vài ngày.

Kẹo màu sặc sỡ nên dè chừng. Kẹo kéo, kẹo bông truyền thống có màu trắng hoặc ngà tự nhiên. Màu đỏ, xanh quá rực có thể dùng phẩm màu không rõ nguồn gốc; không nên cho trẻ nhỏ ăn nhiều.

Quả dại phải rửa kỹ. Sim, mua, trâm hái ở đồi hay mua ngoài chợ có thể dính bụi, côn trùng. Rửa nhiều nước, ngâm nước muối loãng. Trẻ nhỏ ăn quả có hạt cứng như sim, trâm cần người lớn trông.

Đừng đốt rơm vùi khoai ở nơi không cho phép. Nhiều địa phương đã hạn chế đốt rơm rạ ngoài đồng vì khói bụi và nguy cơ cháy. Muốn cho trẻ con trải nghiệm thì dùng bếp than nhỏ ở sân nhà, có người lớn trông.

Làm lại bỏng gạo rang đường tại nhà

Không có máy nổ bỏng vẫn làm được món bỏng gạo kết miếng, gần giống quà quê, với gạo nếp và chảo.

1. Chuẩn bị gạo nếp đã nấu chín (xôi hoặc cơm nếp), trải mỏng, phơi nắng hoặc sấy cho khô cứng hẳn thành hạt gạo khô.
2. Rang hoặc chiên gạo khô trong chảo dầu nóng vừa, từng mẻ nhỏ, gạo nở trắng thì vớt ra để ráo dầu.
3. Thắng đường với ít nước và vài lát gừng tới khi sánh, nhỏ một giọt vào bát nước lạnh thấy đông lại là được.
4. Trộn nhanh gạo nở với đường, thêm lạc rang nếu thích, đổ ra khay lót giấy nến, nén chặt, cắt miếng khi còn ấm.
5. Để nguội hẳn rồi cho vào hộp kín. Bỏng gạo để nơi khô ráo giữ giòn được khoảng một hai tuần.