Quả dại tuổi thơ: sim, mua, ngấy, dâu da ăn được, còn quả nào phải tránh

Trẻ con ở quê ngày trước không có quà bánh, nhưng đồi và vườn hoang có cả kho quả dại: sim tím ngắt trên đồi trung du, ngấy đỏ trong bụi gai, dâu da chua lè mọc thẳng từ thân cây, me keo xoắn như sợi dây ở miền Nam. Nhiều người lớn bây giờ về quê vẫn đi tìm đúng những quả đó.

Bài này giới thiệu những loại quả dại phổ biến ăn được, mùa chín, cách nhận biết, và quan trọng không kém là những quả độc trông hấp dẫn mà trẻ con dễ hái ăn thử. Nếu đưa con về quê chơi, đây là những điều nên dặn trước.

Quả dại trên đồi trung du và vùng núi phía Bắc

Sim. Cây bụi mọc trên đồi đất cằn trung du, hoa tím hồng nở đầu hè, quả chín tím đen khoảng tháng 7, tháng 8. Quả chín mềm, vị ngọt chát, ăn nhiều đen cả môi lưỡi. Sim chín còn được ngâm rượu, làm mứt; ăn nhiều quả sim một lúc dễ táo bón vì vị chát.

Mua. Cây bụi lá có lông nhám, hoa tím hồng năm cánh. Quả chín nứt ra, ruột tím đen có nhiều hạt nhỏ, vị ngọt nhẹ, ăn xong tím cả miệng. Trẻ con hay ăn ruột quả mua và lấy làm mực tím chơi đồ hàng.

Ngấy. Cây bụi có gai, mọc ven đồi, ven rừng, còn gọi là mâm xôi. Quả chín đỏ hoặc vàng cam khoảng cuối xuân, gồm nhiều hạt nhỏ mọng nước ghép lại, thơm, chua ngọt. Hái ngấy phải cẩn thận gai cào tay.

Dâu da đất. Cây gỗ có quả mọc thành chùm dài ngay trên thân và cành già, chín vàng khoảng tháng 6 đến tháng 8. Bóc vỏ ăn múi trắng trong, chua ngọt, nhiều người thích chấm muối ớt.

Bồ quân. Còn gọi là mùng quân, quả tròn nhỏ, chín đỏ rồi tím đen, vị ngọt chát. Trẻ con thường vò quả trong tay cho bớt chát rồi mới ăn.

Quả dại quen thuộc ở miền Trung và miền Nam

Ở miền Trung và Nam Bộ, quả dại gắn với bờ kênh, hàng rào và vườn hoang:

• Trâm: cây gỗ, quả nhỏ bầu dục, chín tím đen vào đầu mùa hè, vị ngọt chát. Trẻ con thường bỏ trâm vào túi, rắc muối ớt, lắc đều cho bớt chát.
• Me keo: cây gai trồng làm hàng rào, quả dài xoắn như lò xo, chín nứt vỏ thấy cùi trắng hoặc hồng bọc hạt đen, vị ngọt chát bùi.
• Trứng cá: cây trồng lấy bóng mát, quả tròn nhỏ chín đỏ, ngọt, nhiều hạt li ti; quả tuổi thơ của nhiều thế hệ ở miền Nam.
• Chùm ruột: quả mọc thành chùm ken dày trên thân, chua, thường dầm muối, làm mứt.
• Bần: cây mọc ven sông rạch miền Tây, quả chua, người ta ăn bần chín chấm muối ớt, hoặc nấu canh chua, nấu mắm kho.
• Tầm bóp: quả chín vàng trong lớp vỏ như đèn lồng giấy, ngọt nhẹ; quả còn xanh thì không ăn.

Mùa quả dại thường gặp

Mùa chín thay đổi theo vùng và từng năm; bảng chỉ để tham khảo.

Quả độc phải dặn trẻ con

Quả, hạt thầu dầu. Hạt có vỏ vằn bóng đẹp như hạt đậu, trẻ con hay nhặt chơi, cắn thử. Hạt chứa chất rất độc, nhai nuốt có thể nguy hiểm tính mạng.

Hạt dầu mè, ba đậu. Cây dầu mè hay trồng làm hàng rào ở nông thôn, hạt trắng bùi như hạt lạc. Đã có nhiều ca trẻ em ngộ độc nôn ói, tiêu chảy sau khi ăn hạt dầu mè.

Quả và hạt củ đậu. Quả củ đậu trông như quả đậu đũa ngắn. Hạt có chất độc mạnh, không được ăn dù đã nấu.

Quả cà độc dược. Quả tròn có gai, hạt đen bên trong, hoa hình kèn trắng hoặc tím. Toàn cây độc, ăn vào gây giãn đồng tử, mê sảng, tim đập nhanh.

Quả xoan. Cây xoan ta trồng nhiều ở làng quê miền Bắc, chùm quả vàng chín cuối năm. Quả có độc, không ăn.

Quả trúc đào. Cây cảnh hoa hồng hoặc trắng trồng ven đường, quả dài như quả đậu. Toàn cây độc, kể cả lá và nhựa.

Quả lu lu đực còn xanh. Ngọn non lu lu đực nhiều nơi luộc ăn, nhưng quả xanh có độc; chỉ quả chín đen mới có người ăn và cũng không nên ăn nhiều.

Ăn quả dại an toàn

Quả dại đáng nhớ là vì vui, đừng để thành chuyện phải đi viện. Vài nguyên tắc đơn giản:

1. Chỉ ăn quả đã nhận chắc chắn, có người lớn trong làng xác nhận. Không chắc thì không ăn, dù trông giống đến đâu.
2. Dặn trẻ con không ăn bất kỳ hạt, quả lạ nào nhặt được, nhất là hạt có vỏ bóng đẹp.
3. Rửa sạch quả trước khi ăn; quả mọc ven đường hay ven ruộng có thể dính bụi và thuốc trừ sâu.
4. Ăn vừa phải. Quả dại thường chát, chua, ăn nhiều dễ đau bụng, táo bón.
5. Nếu trẻ ăn phải quả lạ rồi có biểu hiện nôn, đau bụng, chóng mặt, lơ mơ, đưa đi khám ngay và mang theo mẫu quả hoặc ảnh chụp.

Ăn quả dại kiểu quê

Trẻ con ở quê có cả một kho mẹo để ăn quả dại cho ngon và đỡ chát, đến giờ nhiều người lớn vẫn làm:

• Lắc muối ớt: cho trâm, cóc, me keo, dâu da vào túi hoặc hộp có nắp, rắc muối ớt giã, lắc mạnh vài phút cho quả bớt chát và thấm vị.
• Vò cho mềm: bồ quân, sim còn hơi chát thì vò nhẹ trong lòng bàn tay trước khi ăn.
• Dầm đường: chùm ruột, dâu da dầm đường với chút muối, để vài tiếng thành món ăn vặt chua ngọt.
• Ngâm rượu, làm siro: sim, ngấy chín được ngâm rượu hoặc ngâm đường làm siro pha nước. Rượu ngâm quả uống vừa phải, không uống khi lái xe.
• Nấu canh chua: bần chín, sấu, khế chua thay me nấu canh cá ở miền Tây và đồng bằng Bắc Bộ.
• Làm mứt: sim, chùm ruột, me keo có thể sên với đường thành mứt để dành.

Quả dại ngày nay

Nhiều loại quả dại tuổi thơ giờ đã được đưa về trồng, bán ở chợ và cả trên mạng: sim rừng ngâm rượu, ngấy đóng hộp, trâm chín mùa hè, me keo bán theo bó. Những đồi sim trung du cũng ít dần vì nhường chỗ cho keo, bạch đàn và cây trồng khác.

Với người ở phố, quả dại là một món quà quê đặc biệt: không thơm ngon bằng trái cây vườn, nhưng gợi lại cả một khoảng trời tuổi thơ. Mua quả dại về, nhớ hỏi rõ nơi hái và rửa sạch, nhất là sim, trâm, ngấy vì quả mềm, dễ dập, chỉ để được một hai ngày.

Nếu đưa con về quê, một buổi chiều lên đồi tìm sim, hay đi dọc bờ rào hái me keo, là bài học tự nhiên tốt hơn mọi cuốn sách: trẻ học tên cây, học mùa quả, và học luôn cả chuyện quả nào ăn được, quả nào không được chạm vào.