Mỗi năm, báo chí lại đưa tin về những ca ngộ độc vì ăn nhầm cây rừng: một gia đình hái lá về nấu canh, một người lên núi lấy lá về nấu nước uống. Phần lớn các ca này xảy ra với người không thiếu kinh nghiệm, chỉ là tin vào mắt mình hơn mức nên tin.
Bài này không nhằm làm bạn sợ rau rừng, mà để biết những cặp nhầm lẫn nguy hiểm nhất, dấu hiệu nhận diện cơ bản và việc cần làm khi nghi ngộ độc. Nguyên tắc vẫn là một: không chắc thì không ăn, dù mô tả trong bài có khớp đến đâu.
Lá ngón: cây độc nguy hiểm nhất ở vùng núi
Lá ngón là một loài dây leo mọc nhiều ở rừng núi phía Bắc, có mặt ở cả miền Trung và Tây Nguyên. Toàn cây đều độc, đặc biệt là lá non và ngọn non, chỉ một lượng nhỏ cũng có thể gây tử vong. Ngộ độc lá ngón hay xảy ra khi người ta hái nhầm lá non để ăn như rau, hoặc nhầm với cây chè vằng để nấu nước uống.
Một số đặc điểm thường được ngành y tế và kiểm lâm hướng dẫn: lá ngón mọc đối, hình bầu dục thuôn, đầu nhọn, mặt lá nhẵn bóng, một gân chính ở giữa và các gân phụ mờ. Hoa lá ngón màu vàng, hình phễu nhỏ, mọc thành chùm ở đầu cành. Trong khi đó lá chè vằng có ba gân dọc nổi rõ chạy từ cuống đến gần ngọn lá, hoa chè vằng màu trắng.
Dù vậy, đừng coi mấy dấu hiệu trên là đủ để tự đi hái. Lá non chưa có hoa, mọc lẫn với cây khác, rất khó phân biệt bằng mắt người không quen. Chè vằng khô bán ngoài chợ cũng đã có trường hợp lẫn lá ngón. Mua chè vằng của nơi chế biến rõ nguồn gốc, và không hái bất cứ ngọn non dây leo nào trong rừng để ăn nếu không có người bản địa đi cùng.
Ở nhiều địa phương vùng cao, chính quyền và đoàn thể định kỳ tổ chức phát dọn cây lá ngón quanh bản, ven đường, ven nương để giảm nguy cơ hái nhầm. Dù vậy cây vẫn mọc lại rất nhanh. Nếu đi trekking hay ở homestay vùng núi, thấy dây leo có chùm hoa vàng nhỏ hình phễu thì nên tránh xa, và dặn trẻ con trong đoàn không bứt lá, không ngắt hoa cầm chơi.
Các cặp dễ nhầm hay gặp
Bảng dưới gom những trường hợp nhầm lẫn được cảnh báo nhiều. Đây là gợi ý để cảnh giác, không phải hướng dẫn nhận diện đủ để hái.
| Thứ ăn được | Thứ dễ nhầm | Điểm khác dễ thấy | Nguy cơ |
|---|---|---|---|
| Chè vằng | Lá ngón | Chè vằng lá có ba gân dọc, hoa trắng; lá ngón một gân giữa, hoa vàng | Rất cao, có thể tử vong |
| Rau dớn | Các loài dương xỉ khác, nhất là ráng có thân to cứng | Rau dớn mọc ven suối ẩm, ngọn cuộn mềm; nhiều loài dương xỉ khác mọc nơi khô, thân cứng | Có loài gây hại nếu ăn thường xuyên |
| Khoai môn trồng | Ráy dại, môn dại | Ráy dại mọc hoang ven suối, củ và thân ngứa dữ dội | Sưng phù miệng họng, khó thở |
| Rau sam | Cỏ sữa lá nhỏ | Cỏ sữa bẻ ra có nhựa trắng | Kích ứng da, đau bụng |
| Nấm rừng ăn được | Nấm độc tán trắng và nhiều loài khác | Không có dấu hiệu dân gian nào đáng tin | Rất cao, tổn thương gan, tử vong |
Những thứ vẫn ăn hằng ngày nhưng có phần độc
Củ đậu: củ ăn được, hạt và lá thì không. Hạt củ đậu chứa chất độc từng được dùng làm thuốc diệt côn trùng và thuốc duốc cá. Đã có những ca ngộ độc do ăn hạt hoặc dùng hạt củ đậu giã nhỏ trị chấy. Trẻ con thấy quả củ đậu như quả đậu thường, rất dễ bóc ăn thử.
Sắn: phải bóc vỏ, ngâm và luộc kỹ. Củ và lá sắn chứa chất sinh ra xyanua khi vào cơ thể. Sắn đắng nhiều hơn sắn ngọt. Bóc bỏ hết vỏ, ngâm nước, luộc mở vung và đổ bỏ nước luộc đầu; không ăn sắn khi đói, không cho trẻ nhỏ ăn nhiều.
Lu lu đực: ngọn non nấu chín, quả xanh thì tránh. Nhiều nơi ở quê luộc ngọn lu lu đực ăn như rau. Quả xanh của cây chứa chất độc nhóm solanin, chỉ quả chín đen mới có người ăn, và cũng không nên ăn nhiều.
Rau ngót: không xay sống uống lượng lớn. Rau ngót nấu chín là rau ăn quen thuộc. Nhưng từng có thời ở Đài Loan, nhiều người uống nước rau ngót sống liên tục để giảm cân và bị tổn thương phổi nặng. Ăn rau ngót chín như bình thường không có vấn đề.
Măng tươi: phải luộc bỏ nước. Măng tươi, nhất là măng đắng, chứa chất sinh xyanua tương tự sắn. Luộc kỹ, mở vung, thay nước vài lần trước khi chế biến.
Cây trong vườn và ven đường cần dặn trẻ con
Nhiều ca ngộ độc ở nông thôn xảy ra với trẻ nhỏ ăn thử quả, hạt của cây trồng làm cảnh hoặc làm hàng rào:
- Trúc đào: cây cảnh hoa hồng hoặc trắng trồng ven đường, toàn cây độc, kể cả lá, hoa và nhựa.
- Cà độc dược: hoa hình kèn trắng hoặc tím, quả có gai; hạt và hoa đều độc.
- Dầu mè, cây ba đậu: hay trồng làm hàng rào; hạt trông như hạt lạc, ăn vào gây nôn và tiêu chảy dữ dội.
- Thầu dầu: hạt có vỏ vằn bóng đẹp, trẻ con hay nhặt chơi; ăn vào rất nguy hiểm.
- Quả xoan: chùm quả vàng của cây xoan ta trông như quả ăn được, nhưng có độc.
Khi nghi ngộ độc thực vật
Triệu chứng có thể đến sau vài phút đến vài giờ: buồn nôn, nôn, đau bụng, chóng mặt, tê môi lưỡi, khó thở, co giật. Việc cần làm:
- Ngừng ăn ngay, giữ lại phần rau, lá, củ, quả còn thừa hoặc chụp ảnh lại để nhân viên y tế nhận diện.
- Nếu người bệnh còn tỉnh, có thể cho súc miệng. Không tự ý gây nôn cho người đã lơ mơ, co giật, vì dễ sặc vào phổi.
- Gọi cấp cứu hoặc đưa ngay đến trạm y tế, bệnh viện gần nhất. Với lá ngón, thời gian là yếu tố quyết định; đừng chờ xem triệu chứng có nặng thêm không.
- Báo cho những người ăn cùng mâm, dù họ chưa có triệu chứng, để cùng đi khám.
- Không dùng các bài thuốc dân gian truyền miệng thay cho việc đi viện.
Nguyên tắc để vẫn ăn rau rừng an toàn
Rau rừng đến tay người dưới xuôi qua nhiều lớp trung gian, và mỗi lớp là một lần nguy cơ nhầm lẫn. Cách an toàn nhất là ăn những loại phổ biến, có tên tuổi rõ ràng như rau sắng, rau dớn, rau bò khai, mua của người bán quen, có địa chỉ cụ thể.
Đi du lịch vùng cao, khi ăn ở nhà dân hay quán ăn địa phương, cứ yên tâm thưởng thức món rau của người bản địa vì họ sống với rừng cả đời. Nhưng đừng tự hái mang về, và đừng mua những bó lá không rõ tên ở ven đường với lời giới thiệu chung chung là "rau rừng" hay "lá thuốc".
Riêng nấm rừng, nguyên tắc còn chặt hơn: không hái, không mua nấm mọc hoang không rõ loại, kể cả khi người bán khẳng định đã ăn nhiều năm. Nhiều loài nấm độc mọc lẫn với nấm ăn được trong cùng một khu rừng, cùng một mùa, và có loài chỉ gây triệu chứng sau nửa ngày, khi chất độc đã ngấm vào gan. Muốn ăn nấm, chọn nấm trồng hoặc nấm khô có nguồn gốc rõ.
Câu hỏi thường gặp
Lá ngón có mùi vị gì để nhận biết không?
Không nên dựa vào mùi vị. Lá ngón không có mùi hay vị đặc biệt cảnh báo, và chỉ cần nếm thử một chút đã có thể nguy hiểm. Nhận biết phải dựa vào hình dạng cây và hỏi người địa phương.
Nấu kỹ có làm hết độc lá ngón không?
Không. Chất độc trong lá ngón không mất khi nấu chín. Đây là lý do ngộ độc lá ngón rất nguy hiểm dù đã nấu canh hay đun nước uống.
Có cách thử nấm độc bằng thìa bạc, hạt gạo không?
Không. Những cách thử dân gian như dùng thìa bạc, nấu với gạo, xem côn trùng có ăn không đều không đáng tin. Nhiều loại nấm độc chết người trông rất bình thường.
Ăn rau tàu bay, rau dớn có bị ngộ độc không?
Ăn với lượng bình thường, thỉnh thoảng thì không đáng lo. Vấn đề nằm ở việc nhầm lẫn với loài khác và ăn thường xuyên với lượng lớn.
Ăn sắn bị say thì làm sao?
Say sắn nhẹ thường có chóng mặt, buồn nôn, mệt. Nên nghỉ ngơi và đến cơ sở y tế để được theo dõi. Nếu có khó thở, tím tái, co giật thì phải cấp cứu ngay.
