Miệt vườn miền Tây theo mùa: chôm chôm, măng cụt, sầu riêng chín lúc nào

Người miền Tây hay nói đùa: muốn biết tháng mấy thì nhìn xuồng chở trái gì trên sông. Mùa mưa là mùa chôm chôm đỏ, măng cụt tím, sầu riêng thơm khắp các vườn ven sông Tiền, sông Hậu. Mùa khô là mùa xoài, vú sữa, quýt hồng chuẩn bị cho Tết.

Bài này xếp những loại trái cây miệt vườn quen thuộc theo mùa, kèm vùng nổi tiếng, cách nhận trái chín cây, kinh nghiệm đi vườn ăn trái và cách mang trái về xa. Nhiều vườn đã xử lý cho trái ra nghịch vụ, nên ngoài mùa vẫn có, nhưng trái chính vụ thường ngon và rẻ nhất.

Hai mùa của miệt vườn

Nam Bộ có hai mùa rõ rệt: mùa khô từ khoảng tháng 12 đến tháng 4, mùa mưa từ khoảng tháng 5 đến tháng 11. Mùa trái cây chính của nhiều loại, theo kinh nghiệm của nhà vườn, rơi vào đầu và giữa mùa mưa, khoảng tháng 5 đến tháng 8, khi cây đã ra hoa trong mùa khô và nuôi trái bằng những cơn mưa đầu mùa.

Mùa khô lại là lúc của những loại trái chín quanh Tết như vú sữa, quýt hồng, xoài cát, sơ ri, dưa hấu. Các vùng vườn quen thuộc là Cái Bè (Tiền Giang cũ, nay thuộc Đồng Tháp), Chợ Lách và Cái Mơn (Bến Tre cũ, nay thuộc Vĩnh Long), Phong Điền (Cần Thơ), Lai Vung (Đồng Tháp), và xa hơn về phía Đông Nam Bộ là Lái Thiêu (Bình Dương cũ, nay thuộc TP. Hồ Chí Minh).

Lịch trái cây miệt vườn theo mùa chính vụ

Mốc thời gian là chính vụ thường gặp; trái nghịch vụ có thể xuất hiện ngoài các tháng này.

Chọn trái chín cây: kinh nghiệm của người làm vườn

Chôm chôm. Vỏ đỏ đều, râu còn tươi, đầu râu xanh hoặc đỏ, không đen khô. Chôm chôm hái lâu râu héo đen trước, vỏ thâm sau. Chôm chôm Java, chôm chôm nhãn, chôm chôm Thái mỗi loại một vị; chôm chôm nhãn quả nhỏ, cùi giòn, tróc hạt, giá thường cao hơn.

Măng cụt. Vỏ tím sẫm, bóng, bóp nhẹ thấy hơi lún, cuống và tai còn xanh. Trái vỏ cứng như gỗ, bóp không lún thường là bị sượng do va đập hoặc mưa nắng thất thường, bổ ra ruột vàng úa, khó ăn. Lật đáy trái đếm số cánh hoa nhỏ để biết số múi là mẹo vui nhiều người biết.

Sầu riêng. Sầu riêng chín cây có mùi thơm rõ ở đáy trái, gai mềm hơn, khe gai hơi giãn, cuống tươi. Nhiều nhà vườn cắt trái đã già rồi để chín tự nhiên vài ngày, vẫn ngon. Đáng ngại là trái cắt non rồi xử lý cho mau chín: vỏ có màu vàng không đều, cơm sượng, nhạt.

Vú sữa. Vỏ chuyển màu từ xanh sang trắng ngà hoặc tím nhạt tùy giống, bóng láng, bấm nhẹ hơi mềm. Vú sữa Lò Rèn chín vỏ xanh bóng chuyển sang ngà. Vú sữa hái non ăn chát và nhiều mủ.

Xoài cát. Vỏ vàng đều từ cuống xuống, thơm, ấn nhẹ thấy mềm đều. Xoài chín ép thường vàng loang lổ, có chỗ còn xanh cứng.

Dừa, bưởi, mận, khóm: trái quanh năm của nhà vườn

Dừa. Vùng dừa Bến Tre cũ, nay thuộc Vĩnh Long, có dừa quanh năm. Dừa xiêm uống nước ngọt mát, dừa ta lấy cơm làm kẹo, nấu nước cốt. Chọn dừa uống nước thì lắc nghe óc ách, vỏ còn xanh, cuống tươi; dừa già cơm dày thì vỏ ngả nâu.

Bưởi. Bưởi Năm Roi vùng Bình Minh của Vĩnh Long và bưởi da xanh có gần như quanh năm. Chọn quả nặng tay, vỏ mỏng, túi tinh dầu nhỏ đều, bấm thấy mềm nhẹ ở đáy.

Mận. Người miền Nam gọi quả roi là mận. Mận An Phước đỏ sẫm, giòn ngọt; mận hồng đào nhạt màu hơn. Mận ngon trái căng bóng, không nứt, không có vết chích.

Khóm. Khóm là tên miền Tây gọi quả dứa. Khóm Cầu Đúc trồng trên đất phèn, trái nhỏ, mắt sâu, thơm và ngọt đậm. Chọn trái có mùi thơm ở đáy, mắt nở đều, lá tươi xanh.

Đi vườn ăn trái: những điều nên biết

Đi vườn ăn trái tại chỗ là trải nghiệm quen thuộc ở Cái Bè, Chợ Lách, Phong Điền, Lái Thiêu. Vài kinh nghiệm cho chuyến đi:

• Đi vào chính vụ, khoảng tháng 6 đến tháng 7 là lúc nhiều loại trái cùng chín nhất.
• Hỏi rõ trước giá vào vườn ăn tại chỗ và giá mua mang về; nhiều vườn tính riêng hai khoản.
• Đi buổi sáng cho mát, mang theo thuốc chống muỗi; vườn ven sông nhiều muỗi và đường bờ đất trơn sau mưa.
• Không tự trèo cây hay bẻ cành nếu chủ vườn chưa cho phép; nhiều cây sầu riêng, măng cụt đã mấy chục năm tuổi.
• Sầu riêng không nên đứng ngay dưới gốc khi trái đã già, trái rụng rất nguy hiểm.
• Ăn vừa phải sầu riêng, chôm chôm cùng lúc vì dễ nóng người, đầy bụng; uống thêm nước, ăn kèm măng cụt như người miền Tây hay làm.

Trái ép chín và trái tẩm: cảnh giác mà không hoảng

Trái cây hái già rồi ủ cho chín là cách làm bình thường của nhà vườn và thương lái, đặc biệt với chuối, xoài, sầu riêng phải vận chuyển xa. Vấn đề chỉ xảy ra khi trái bị cắt quá non rồi ép chín nhanh, hoặc dùng chất không rõ nguồn gốc. Trái như vậy thường chín vỏ mà ruột còn sượng, mùi thơm nhạt, vị chua chát, để vài ngày là thối nhũn.

Cách tránh đơn giản là mua đúng chính vụ, mua ở vườn hoặc chợ quê gần vùng trồng, chọn trái có cuống tươi, chín đều màu và có mùi thơm tự nhiên. Đi vườn ăn trái tại chỗ cũng là cách chắc nhất để biết trái chín cây thật sự có vị thế nào, để lần sau đi chợ dễ nhận ra.

Mang trái miệt vườn về xa

Trái cây miệt vườn hái chín cây thường mau hỏng. Mang về thành phố hoặc ra Bắc cần chuẩn bị:

1. Chọn trái già nhưng chưa chín hẳn nếu đường xa nhiều ngày; trái chín cây chỉ nên mang khi về trong ngày.
2. Chôm chôm để nguyên chùm, không rửa, cho vào túi lưới hoặc giỏ thoáng; về nhà để ngăn mát.
3. Măng cụt xếp thùng giấy có lỗ thoáng, tránh đè nặng làm vỏ dập, sượng.
4. Sầu riêng nguyên trái gói kín nhiều lớp. Nhiều nhà xe, hãng bay có quy định riêng với sầu riêng vì mùi, nên hỏi trước khi gửi hoặc mang theo.
5. Không để trái trong cốp xe nóng; đặt thùng ở chỗ thoáng. Về đến nơi mở thùng ngay, nhặt riêng những trái dập để ăn trước.