Chợ quê mùa nước nổi miền Tây: cá linh, bông điên điển ở chợ nhóm sớm

Mỗi năm, khi nước sông Mê Kông từ thượng nguồn đổ về, những cánh đồng ở vùng đầu nguồn An Giang, Đồng Tháp ngập trắng. Người miền Tây gọi đó là mùa nước nổi. Nước lên đem theo phù sa và cá: cá linh, cá linh non theo dòng nước tràn vào đồng, ven bờ kênh rạch bông điên điển nở vàng, bông súng mọc kín ruộng sâu.

Lúc này, ở các chợ quê vùng đầu nguồn, người ta họp những chợ nhóm từ tinh mơ, ven đê, ven bến, bán chính những thứ mùa nước vừa đem lại. Đây là lúc đáng đi chợ quê miền Tây nhất trong năm, nếu biết đi lúc nào và mua thứ gì.

Mùa nước nổi là lúc nào, ở đâu

Mùa nước nổi thường kéo dài khoảng từ tháng 8 đến tháng 11 dương lịch, tức khoảng tháng 7 đến tháng 10 âm lịch, đỉnh lũ thường rơi vào tháng 9 và tháng 10. Thời điểm và mức nước mỗi năm mỗi khác. Vùng nước nổi rõ nhất là các vùng đầu nguồn sông Tiền, sông Hậu như Tân Châu, An Phú, Châu Đốc ở An Giang và Hồng Ngự, Tam Nông, Tân Hồng ở Đồng Tháp, cùng vùng Đồng Tháp Mười và Tứ giác Long Xuyên.

Những năm gần đây, nhiều nơi phản ánh lũ về thấp hơn và cá ít hơn so với trước. Vì thế mùa nước nổi không phải năm nào cũng "đậm", và những món như cá linh có năm khá hiếm, giá cao. Giá cá linh, bông điên điển vì vậy lên xuống theo từng năm, năm nước lớn thì rẻ, năm nước nhỏ thì đắt. Đi chợ mùa nước nổi nên tâm thế đi xem chợ quê, mua được gì thì mua, không đặt kỳ vọng như trong hình ảnh cũ.

Chợ nhóm và chợ chồm hổm

Chợ nhóm. Chữ "nhóm" ở miền Tây nghĩa là tụ lại, họp lại. Chợ nhóm là chợ họp tự phát ở một khoảng đất ven đường, đầu cầu, bờ đê, thường từ tờ mờ sáng đến khoảng bảy, tám giờ rồi tan. Người bán là chính nông dân, ngư dân vừa đặt lưới, giăng câu đêm qua.

Chợ chồm hổm. Tên gọi theo dáng người bán ngồi chồm hổm (ngồi xổm) bên thau cá, rổ rau bày dưới đất. Chợ không có sạp, không có mái, mua bán nhanh gọn.

Vì sao phải đi sớm. Cá đồng, cá linh bán tươi sống, sớm nhất là ngon nhất. Gần tám giờ, nắng lên, hàng đã hết hoặc người bán gom về.

Những thứ mùa nước nổi đem ra chợ

Mỗi thứ có thời điểm ngon riêng trong mùa. Đây là kinh nghiệm chung của người vùng đầu nguồn.

Nấu gì với sản vật mùa nước nổi

Món mùa nước nổi đơn giản, mộc, để vị tươi của cá và bông là chính.

• Canh chua cá linh bông điên điển: món đặc trưng nhất, nấu với me hoặc bông so đũa, thêm rau ngổ.
• Lẩu mắm: nước lẩu nấu từ mắm cá linh hay mắm cá sặc, ăn với bông súng, bông điên điển, kèn kèn, rau đồng.
• Cá linh kho tộ, kho mía: kho rục cho mềm xương, ăn với cơm trắng.
• Cá linh chiên giòn: cá linh non chiên nguyên con, chấm nước mắm me.
• Bánh xèo bông điên điển: bông điên điển trộn giá, đổ bánh xèo vàng giòn.
• Bông súng chấm kho quẹt hay trộn gỏi: bông súng tước vỏ, cắt khúc.

Một buổi chợ nhóm mùa nước

Trời chưa sáng hẳn, xuồng ba lá đã cập bến, người đàn ông vừa thăm lưới đêm qua bê thau cá linh lên bờ, người vợ gom mấy bó bông điên điển hái ven đồng. Họ bày thau, bày rổ ngay dưới đất, bên vệ đường hay đầu cầu. Người mua phần lớn là người trong xóm, người buôn nhỏ mua lại chở ra chợ thị trấn, và các quán ăn mua về nấu món mùa nước.

Cá linh đong theo lon, theo ký; bông điên điển bán theo bó, theo ký; cá lóc, cá rô còn sống quẫy trong thau. Chợ chỉ kéo dài chừng hai tiếng, không ai ghi giá, hỏi là người bán nói ngay. Nắng lên, người bán thu dọn về đi giăng lưới tiếp, người mua mang cá về kịp bữa sáng hay bữa trưa.

Rau đồng mùa nước nổi

Ngoài bông điên điển, bông súng, mùa nước còn đem lại nhiều loại rau mộc chỉ có ở chợ quê vùng đầu nguồn.

• Kèn kèn: cây mọc dưới nước mùa lũ, người dân nhổ lấy phần thân non, ăn sống hoặc nhúng lẩu mắm.
• Rau nhút: thân nổi trên mặt nước, có lớp xốp trắng bao quanh, tước bỏ trước khi nấu canh chua hay xào.
• Bông so đũa: nấu canh chua, chấm kho quẹt, có vị ngọt nhẹ.
• Rau muống đồng, rau dừa nước: mọc hoang ven kênh rạch, ruộng ngập, xào tỏi, luộc chấm mắm hay nhúng lẩu.
• Rau đồng hái ở ruộng, kênh rạch nên rửa thật kỹ, ngâm nước muối loãng và nấu chín nếu không chắc nguồn nước nơi hái.

Mắm cá linh: món mua mang về được

Cá linh tươi rất mau ươn, nên ở chợ người ta bán hết trong buổi sáng, ít khi để qua trưa. Cá tươi không mang đi xa được, nhưng mắm cá linh thì là thứ quà quê mùa nước nổi được nhiều người mua mang về. Cuối mùa, cá linh lớn được làm sạch, ướp muối, ủ với thính, thành mắm sau một thời gian. Mắm ngon con cá còn nguyên, thịt mềm, màu vàng ngà hoặc nâu đỏ, mùi thơm đặc trưng chứ không hôi.

Ở chợ có mắm nhà làm bán theo ký và mắm đóng hũ. Nên hỏi người bán ủ được bao lâu, ăn thử nếu được. Mắm cá linh có thể chưng thịt, làm lẩu mắm, kho quẹt. Mang đi xa thì đóng hũ nhựa nắp kín, bọc nhiều lớp túi, để thùng riêng vì mùi rất mạnh. Bông điên điển tươi thì chỉ nên ăn tại chỗ hoặc mang chặng ngắn, vì bông héo rất nhanh; có nơi bán bông đã chần hay muối chua đóng hũ, mang về dễ hơn.

Đi chợ mùa nước nổi: vài lưu ý

Ngủ lại vùng đầu nguồn. Từ Cần Thơ, Long Xuyên lên Tân Châu, Châu Đốc hay Hồng Ngự đều xa, đi sáng sớm không kịp chợ nhóm. Nên ngủ lại thị xã gần chợ từ tối hôm trước.

Cẩn thận đường đê, đường làng. Mùa nước, nhiều đoạn đường đất ven đê trơn trượt, có chỗ ngập. Không đi xe máy vào ban đêm trên đường lạ.

Tôn trọng mùa sinh sản của cá. Cá linh non là cá đang lớn. Nhiều địa phương đã khuyến khích hạn chế đánh bắt bằng lưới mắt quá nhỏ để giữ nguồn cá. Người mua cũng có thể góp phần bằng cách không săn lùng cá non với số lượng lớn, và chọn cá linh cuối mùa khi muốn mua nhiều để làm mắm.

Mang thau nhỏ, túi lưới. Cá sống, ốc, cua mua xong cần đồ đựng có nước hoặc thoáng khí.