Đi chợ gạo bây giờ, bao nào cũng in tên đặc sản: Tám Xoan, Séng Cù, ST25, nàng thơm. Nhưng mỗi tên ứng với một kiểu cơm khác hẳn nhau, có loại dẻo mềm, có loại ráo hạt, có loại để nguội vẫn mềm, có loại nguội là cứng. Nhà ưa cơm dẻo mà mua phải gạo nở xốp thì ăn cả tháng không vui.
Phần dưới so sánh những loại gạo quê được nhắc đến nhiều nhất, theo đúng tiêu chí người nấu cơm quan tâm: hạt trông ra sao, cơm dẻo hay ráo, thơm thế nào, hợp kiểu ăn nào. Tên tỉnh ghi theo địa giới mới từ tháng 7/2025, kèm tên cũ để dễ nhận.
Vì sao cùng một giống mà gạo mỗi vùng mỗi khác
Giống lúa quyết định phần lớn tính chất của hạt gạo, nhưng không phải tất cả. Đất phù sa hay đất chua phèn, nước sông hay nước suối, ruộng đồng bằng hay ruộng bậc thang ở độ cao vài trăm mét, lúa chín vào mùa nắng hay mùa mưa: mỗi thứ đều làm hạt gạo đậm hay nhạt, thơm nhiều hay ít.
Phần sau thu hoạch cũng quan trọng không kém. Thóc phơi kỹ trên sân gạch khác thóc sấy vội; xay xát nhẹ tay giữ được mùi khác với xát trắng bóng. Đó là lý do cùng giống ST25 trồng ở hai nơi có thể cho hai nồi cơm khác nhau, và gạo đặc sản đúng vùng thường đắt hơn cùng giống trồng nơi khác.
Cũng cần nói thẳng: phần lớn gạo bán ở chợ và siêu thị là gạo của các giống phổ biến, trồng ở đồng bằng sông Cửu Long và đồng bằng sông Hồng, xay xát công nghiệp. Gạo đặc sản đúng vùng chỉ là phần nhỏ. Biết vậy để không kỳ vọng mua được gạo Hải Hậu thật ở mọi đại lý gạo đầu ngõ.
Bảng so sánh nhanh các loại gạo quê
Mô tả dưới đây là đặc điểm thường gặp; từng vụ và từng lô gạo có thể khác.
| Gạo | Vùng | Hạt | Cơm | Hợp với |
|---|---|---|---|---|
| Tám Xoan Hải Hậu | Hải Hậu (Nam Định cũ, nay thuộc Ninh Bình) | Thon nhỏ, dài, hơi vẹo một đầu | Dẻo, thơm dịu, ráo mặt | Nhà ưa cơm Bắc truyền thống |
| Gạo Điện Biên | Cánh đồng Mường Thanh, Điện Biên | Nhỏ, trong | Dẻo, đậm vị | Cơm trắng ăn hằng ngày |
| Séng Cù | Mường Khương, Bát Xát (Lào Cai) | Hạt mẩy, khá to | Dẻo, để nguội vẫn tương đối mềm | Mang cơm hộp, cơm nắm |
| ST24, ST25 | Gốc từ Sóc Trăng cũ, nay thuộc Cần Thơ; nay trồng nhiều tỉnh | Dài, trắng trong | Mềm dẻo, thơm mùi lá dứa nhẹ | Người già, trẻ nhỏ, nhà thích cơm mềm |
| Nàng thơm Chợ Đào | Cần Đước (Long An cũ, nay thuộc Tây Ninh) | Thon nhỏ | Mềm, dẻo, thơm | Cơm trắng, cơm cúng |
| Nàng Nhen Thơm Bảy Núi | Tịnh Biên, vùng Bảy Núi (An Giang) | Thon nhỏ | Mềm, thơm đặc trưng | Người thích gạo mùa một vụ |
| Tài Nguyên | Nhiều tỉnh miền Tây | Hạt đục | Nở, xốp, ráo hạt | Cơm tấm, cơm chiên, nhà đông người |
Gạo miền Bắc và vùng cao
Tám Xoan Hải Hậu. Loại gạo gắn với tuổi thơ của nhiều người miền Bắc, trồng ở vùng ven biển Hải Hậu, ngon nhất là gạo vụ mùa. Cơm dẻo nhưng không bết, hạt ráo, mùi thơm thoảng chứ không gắt. Trên thị trường có rất nhiều gạo gắn chữ "Tám" như Tám Thái, Tám thơm; phần lớn không phải Tám Xoan Hải Hậu, mà là các giống thơm khác hoặc gạo nhập.
Gạo Điện Biên. Trồng trên lòng chảo Mường Thanh, nơi có nắng nhiều và chênh lệch nhiệt độ ngày đêm lớn. Hạt nhỏ, cơm dẻo và có vị đậm. Ngoài tẻ còn có nếp nương Điện Biên rất được chuộng để đồ xôi.
Séng Cù. Tên gọi theo tiếng địa phương, trồng nhiều ở các huyện vùng cao của Lào Cai. Hạt mẩy, cơm dẻo, điểm được nhiều người thích là để nguội không cứng nhanh như nhiều loại gạo khác, nên hợp với nhà mang cơm đi làm.
Gạo miền Nam
ST24, ST25. Hai giống gạo thơm do nhóm kỹ sư ở Sóc Trăng lai tạo; ST25 từng được xướng tên gạo ngon nhất thế giới năm 2019 tại một cuộc thi quốc tế. Cơm mềm, dẻo, thơm mùi lá dứa nhẹ, để nguội vẫn mềm. Vì nổi tiếng nên giống ST được trồng ở rất nhiều nơi; gạo mang tên ST25 không nhất thiết đến từ vùng gốc.
Nàng thơm Chợ Đào. Gạo truyền thống của vùng Cần Đước, cơm mềm dẻo, mùi thơm dịu. Diện tích trồng đúng vùng không lớn nên hàng thật thường đắt và không phải chợ nào cũng có.
Nàng Nhen Thơm Bảy Núi. Giống lúa mùa của vùng Bảy Núi, gắn với đồng bào Khmer, trồng một vụ trong mùa mưa. Hạt nhỏ, thơm, cơm mềm.
Tài Nguyên. Không phải gạo thơm, nhưng được dân Sài Gòn và miền Tây chuộng vì cơm nở nhiều, hạt rời, ráo, hợp ăn với đồ kho, đồ chiên và làm cơm tấm. Nhà đông người hoặc quán ăn hay dùng.
Chọn gạo theo cách ăn của nhà mình
Thay vì hỏi loại gạo nào ngon nhất, hãy hỏi nhà mình ăn cơm thế nào. Vài gợi ý theo thói quen thường gặp:
- Nhà có người già, trẻ nhỏ, thích cơm mềm: các giống thơm mềm như ST24, ST25, nàng thơm; nấu hơi nhiều nước.
- Nhà ưa cơm Bắc dẻo vừa, hạt ráo, ăn với rau luộc chấm nước mắm: Tám Xoan, gạo Điện Biên, gạo vụ mùa đồng bằng.
- Nhà mang cơm đi làm, ăn cơm nguội buổi trưa: chọn loại để nguội vẫn mềm như Séng Cù, ST25.
- Nhà đông người, ăn nhiều đồ kho mặn, đồ chiên: gạo nở xốp kiểu Tài Nguyên vừa kinh tế vừa hợp món.
- Hay làm cơm rang, cơm chiên: gạo nở, hạt rời, hoặc chính gạo thơm đã để cũ vài tháng.
- Nấu cháo cho người ốm: gạo tẻ thường, gạo tấm, không cần gạo thơm đắt tiền; muốn cháo thơm thì rang sơ gạo trước khi nấu.
- Người ăn kiêng tinh bột nhanh: cân nhắc gạo lứt hoặc trộn một phần gạo lứt, thay vì chọn gạo trắng đắt tiền.
Tên in trên bao không phải giấy chứng nhận
Tên giống và tên vùng là hai chuyện khác nhau. "ST25" là tên giống, ai trồng cũng có thể gọi đúng tên. "Tám Xoan Hải Hậu" hay "nàng thơm Chợ Đào" thì gắn với vùng trồng, nhưng tên vùng in trên bao gạo chợ thì không ai kiểm. Gạo pha, tức trộn một phần gạo thơm với gạo thường, cũng hay gặp ở những loại đắt tiền.
Vài dấu hiệu đáng ngờ: giá thấp hơn hẳn mặt bằng của loại gạo đó, hạt trong một nắm dài ngắn và trong đục lẫn lộn, gạo thơm gắt khi còn khô nhưng nấu lên nhạt. Mua của người trồng trực tiếp, của hợp tác xã có địa chỉ rõ ràng, hoặc nhờ người quen ở vùng đó gửi là cách chắc nhất.
Thử gạo tại nhà trước khi mua bao lớn
Gạo hợp miệng là chuyện rất riêng, và cùng một loại gạo, nhà này khen nhà kia chê là chuyện thường. Thay vì tin quảng cáo, thử nhỏ trước khi mua cả bao:
- Mua mỗi loại một đến hai cân.
- Nấu cùng một nồi, cùng tỉ lệ nước, cùng thời gian ngâm, để so sánh công bằng.
- Ngửi lúc vo và lúc nồi vừa cạn: gạo thơm thật dậy mùi khi nóng.
- Ăn một bát lúc cơm nóng, để một bát đến chiều ăn nguội, xem loại nào giữ mềm.
- Ghi lại lượng nước hợp nhất cho loại mình chọn, lần sau mua bao lớn là nấu chuẩn ngay.
Câu hỏi thường gặp
Gạo ST25 có phải là gạo ngon nhất?
ST25 từng đoạt giải quốc tế và được nhiều người thích vì cơm mềm thơm. Nhưng nhà thích cơm ráo hạt, ăn với đồ kho mặn, có thể lại hợp với gạo nở xốp hơn. Ngon hay không phụ thuộc vào khẩu vị.
Gạo Tám Thái có phải gạo Thái Lan?
Không hẳn. Tên Tám Thái được dùng cho nhiều loại gạo thơm hạt dài trên thị trường, có loại trồng trong nước, có loại nhập. Muốn biết rõ nguồn gốc thì hỏi người bán hoặc đọc nhãn có tên đơn vị sản xuất.
Vì sao gạo đặc sản đắt hơn gạo thường nhiều vậy?
Vùng trồng đúng chất đất thường nhỏ, nhiều giống chỉ làm một vụ, năng suất thấp hơn lúa thường, lại tốn công phơi xay cẩn thận. Hàng đúng vùng vì thế ít và đắt.
Gạo nào hợp nấu cơm cho người già?
Người già răng yếu thường hợp gạo mềm dẻo như ST24, ST25 hoặc nàng thơm, nấu hơi nhiều nước một chút. Tránh gạo quá xốp, cơm khô khó nuốt.
Gạo Séng Cù có phải gạo nếp?
Không. Séng Cù là gạo tẻ, chỉ có độ dẻo cao hơn nhiều loại tẻ thông thường. Cơm vẫn rời hạt chứ không dính như xôi.
