Cứ sau mỗi vụ gặt, rất nhiều nhà ở quê gửi lên phố một bao gạo mới xay, nhà thì mười cân, nhà thì cả bao hai lăm cân. Gạo nhà làm ra, phơi nắng, xay ở máy xát đầu làng, nấu lên dẻo và thơm hơn hẳn gạo mua. Nhưng chỉ một hai tháng sau, nhiều nhà mở bao thấy mọt bò, gạo vón cục, có mùi ẩm, nồi cơm không còn thơm nữa.
Gạo xát ở quê thường không qua đánh bóng, sấy, đóng túi hút khí như gạo đóng gói bán ở siêu thị, nên dễ hút ẩm và dễ mọt hơn, nhất là trong căn hộ bí, bếp nóng. Biết cách chia và cất thì bao gạo mẹ gửi ăn được trọn đến vụ sau mà vẫn ngon.
Vì sao gạo quê dễ mọt hơn gạo đóng túi
Gạo xát ở máy làng thường còn lẫn một ít cám bám ngoài hạt, mà cám có dầu, dễ ôi và là thức ăn của mọt. Gạo phơi sân gạch có thể chưa thật khô đều, hạt còn ẩm hơn gạo sấy công nghiệp. Trứng mọt cũng có thể đã nằm sẵn trong thóc từ ngoài đồng hoặc trong bồ chứa ở nhà, chỉ chờ gặp nơi ấm là nở.
Căn hộ ở phố thì ẩm vào mùa nồm, nóng vào mùa hè, bao gạo lại hay bị đặt dưới gầm bồn rửa hay cạnh bếp ga. Gặp đủ ấm, ẩm và có cám, mọt sinh sôi rất nhanh. Vì vậy cách cất gạo quê phải nhắm vào ba thứ: khô, kín và mát.
Dặn mẹ trước khi gửi: vài việc ở quê giúp gạo bền hơn
Thóc phơi thật khô rồi mới xay. Cắn thử hạt gạo nghe giòn tách là đủ khô. Thóc còn ẩm xay ra gạo dễ gãy, dễ mốc.
Xay vừa đủ gửi, đừng xay cả vụ một lần. Thóc giữ được lâu hơn gạo nhiều. Gửi mỗi đợt lượng ăn trong khoảng một hai tháng, hết thì xay đợt mới, gạo lúc nào cũng thơm.
Đựng túi sạch, kín. Bao tải cũ từng đựng phân bón, thức ăn chăn nuôi không nên dùng lại. Dùng bao dứa mới, có lót túi nilon bên trong để gạo không hút ẩm và hút mùi dọc đường.
Xếp gạo xa đồ có mùi. Gạo hút mùi rất mạnh. Một thùng gạo đi chung với mắm tôm hay cá khô thì nấu lên vẫn có mùi.
Nhận bao gạo ở phố: chia và cất trong ngày đầu tiên
Đừng để nguyên bao dưới gầm bếp ăn dần. Dành nửa tiếng chia gạo ngay hôm nhận.
- Đổ gạo ra mâm hoặc tấm nilon sạch, xem nhanh có mọt, sạn, hạt mốc không. Gạo còn ấm hoặc hơi ẩm thì trải mỏng hong ở chỗ thoáng gió vài tiếng, tránh nắng gắt vì nắng làm hạt nứt.
- Chia làm hai phần: phần ăn trong khoảng hai ba tuần tới và phần để dành.
- Phần ăn ngay cho vào thùng hoặc hộp có nắp kín, đặt chỗ khô ráo, xa bếp, xa bồn rửa.
- Phần để dành chia túi nhỏ khoảng hai đến năm cân, ép hết không khí, buộc kín hoặc hút chân không nếu có máy.
- Có chỗ trong tủ lạnh thì cho các túi để dành vào ngăn mát. Căn hộ nhỏ không có chỗ thì xếp túi vào thùng nhựa có nắp, để nơi mát nhất nhà.
Chọn đồ đựng gạo cho căn hộ
Mỗi loại đồ đựng có ưu nhược điểm riêng. Chọn theo lượng gạo và chỗ trống trong nhà.
| Đồ đựng | Ưu điểm | Nhược điểm |
|---|---|---|
| Thùng gạo nhựa có nắp, có vòi lấy | Gọn, kín, lấy gạo tiện, chứa 10–15 cân | Phải vệ sinh định kỳ, gạo cũ dồn đáy |
| Hũ thuỷ tinh, hũ nhựa nắp khoá | Rất kín, nhìn rõ gạo, chống mọt tốt | Chứa ít, hũ thuỷ tinh nặng và dễ vỡ |
| Túi hút chân không | Giữ gạo lâu nhất, xếp gọn trong tủ lạnh | Cần máy hút, túi dùng một lần |
| Chai nhựa lớn đã rửa sạch, phơi khô | Rẻ, kín, dễ xếp vào tủ | Đổ gạo chậm, chỉ hợp lượng nhỏ |
| Để nguyên bao dứa | Không mất công | Hút ẩm, hút mùi, dễ mọt nhất |
Gửi gạo theo xe: bao bao nhiêu cân là vừa
Gạo là món dễ gửi nhất trong các thứ quà quê: không vỡ, không chảy, không hỏng dọc đường. Nhà xe thường tính cước theo kiện và theo cân, mức cụ thể tuỳ tuyến và tuỳ nhà xe, nên hỏi trước. Một bao hai lăm cân rẻ cước hơn gửi năm túi năm cân, nhưng người nhận ở chung cư không thang máy phải vác lên tầng năm thì lại là chuyện khác.
Với gia đình ba bốn người ở phố, mỗi tháng thường ăn khoảng mười đến mười lăm cân gạo, tuỳ nhà ăn cơm nhiều hay ít. Gửi bao mười cân mỗi tháng hoặc hai mươi cân mỗi hai tháng là vừa, gạo luôn mới. Nếu nhà có điều kiện mua máy hút chân không thì có thể nhận nhiều hơn mỗi đợt mà vẫn giữ được.
Bao gạo nên buộc miệng chắc bằng dây, lớp nilon lót trong buộc riêng. Ghi tên người nhận lên một mảnh băng dính dán ngoài bao. Đừng nhét đồ khác như chai mắm, lọ dưa vào giữa bao gạo cho đỡ một kiện: chai vỡ hay rỉ là hỏng cả bao gạo.
Mọt rồi thì làm sao — và mẹo dân gian nào đáng tin
Thấy mọt, việc đầu tiên là tách phần gạo đó ra khỏi các túi khác. Sàng hoặc trải mỏng gạo ra chỗ thoáng, mọt sẽ bò đi bớt. Sau đó cho gạo vào túi kín, để ngăn đá tủ lạnh vài ngày; nhiệt độ âm sâu làm chết mọt và phần lớn trứng mọt. Lấy ra để gạo trở về nhiệt độ phòng trong túi kín rồi mới mở, tránh hơi nước đọng vào gạo. Gạo đã vón cục, có mùi mốc hoặc có hạt đổi màu xanh, vàng sẫm thì không nên ăn.
Về mẹo dân gian: bỏ vài nhánh tỏi khô, vài quả ớt khô, lá chanh khô hay lá nguyệt quế vào thùng gạo được nhiều người dùng để xua mọt. Các mẹo này có thể giúp phần nào nhờ mùi, nhưng không thay được việc giữ gạo khô và kín. Không cho thuốc chống mọt, long não hay bất cứ hoá chất nào vào gạo ăn. Và thùng gạo phải được dốc hết, lau khô trước khi đổ mẻ mới, đừng đổ gạo mới chồng lên lớp gạo cũ ở đáy.
Nhận biết gạo còn ngon hay đã cũ
Nhìn hạt. Gạo mới hạt trong, bóng nhẹ, còn chút cám mỏng; gạo để lâu hạt đục hơn, khô, dễ gãy vụn khi bóp.
Ngửi. Bốc một nắm đưa lên mũi: gạo tốt có mùi thơm nhẹ của cám, gạo cũ nhạt mùi, gạo hỏng có mùi ẩm mốc hoặc mùi dầu ôi.
Sờ. Gạo khô thì trơn, rời hạt, rơi lạo xạo; gạo ẩm hơi dính tay, có cục vón ở đáy thùng.
Nấu. Gạo mới nấu ít nước vẫn dẻo; gạo đã khô hạt cần thêm nước mà cơm vẫn rời, kém thơm.
Nấu gạo quê cho đúng vị
Gạo mới và gạo quê xát dối có vài khác biệt khi nấu, để ý thì cơm ngon hơn.
- Gạo mới sau vụ gặt còn nhiều nước trong hạt, nấu nên bớt nước hơn gạo cũ một chút để cơm khỏi nhão.
- Gạo để vài tháng khô hơn, cần thêm chút nước.
- Vo gạo nhẹ tay hai lần là đủ, vo kỹ quá mất lớp cám mỏng làm nên vị thơm bùi.
- Gạo nếp quê gửi lên nên cất riêng, kín hơn gạo tẻ vì nếp hút ẩm và dễ mốc hơn, nhất là mùa nồm.
Câu hỏi thường gặp
Gạo quê để được bao lâu thì hết ngon?
Gạo mới xát ngon nhất trong khoảng một hai tháng đầu, sau đó vẫn ăn được nhưng mùi thơm giảm dần. Cất kín, khô và mát thì gạo giữ chất lượng lâu hơn. Vì thế nên nhận nhiều đợt nhỏ thay vì một bao lớn cho cả vụ.
Để gạo trong tủ lạnh có bị ẩm không?
Không bị nếu gạo đựng trong túi hoặc hộp thật kín. Khi lấy ra, để túi gạo về nhiệt độ phòng rồi mới mở, tránh hơi nước đọng trên hạt gạo lạnh. Không để gạo hở miệng trong ngăn mát vì sẽ hút mùi thức ăn khác.
Gạo có mọt còn ăn được không?
Gạo chỉ lẫn ít mọt, hạt chưa đổi màu, không mùi mốc thì sàng sạch, vo kỹ và nấu được. Gạo đã vón cục, có mùi hôi hoặc hạt chuyển màu thì nên bỏ, vì có thể đã bị nấm mốc. Đừng dùng hoá chất trừ mọt trên gạo ăn.
Có nên phơi nắng gạo bị ẩm không?
Chỉ nên hong ở chỗ thoáng gió hoặc nắng nhẹ buổi sáng, trải mỏng và đảo. Phơi nắng gắt làm hạt gạo nứt, nấu lên dễ nát. Sau khi hong phải để nguội hẳn rồi mới cho vào túi kín.
Gạo nếp quê cất khác gạo tẻ thế nào?
Gạo nếp dễ hút ẩm và mốc hơn, nên đựng hũ kín riêng, để ngăn mát nếu có thể, và dùng trong vài tháng. Trước khi đồ xôi, gói bánh nên nhặt hạt mốc, hạt đen và ngâm vo kỹ.
